Musiqa

Musiqa (yun. mousiche —muzalar san'-ati) — inson hissiy keçinmalari, fikrlari, tasavvur doirasini musiqiy tovuş (ton, nağma)lar izçilligi yoki majmui vositasida aks ettiruvçi sanat turi. Uning mazmuni özgaruvçan ruhiy holatlarni ifodalovçi mu-ayyan musiqiybadiiy obrazlardan iborat. M. insonning turli kayfiyatlari (mas, kötarinkilik, şodlik, zavklaniş, muşohadalik, ğamginlik, xavf-qörquv va b.)ni özida mujassamlaştiradi. Bundan taşqari, M. şaxsning irodaviy sifatlari (kat'iyatlik, intiluvçanlik, öyçanlik, vazminlik va b.)ni, uning tabiati (mijozi)ni ham yorqin aks ettiradi. M.ning uşbu ifodaviytasviriy imkoniyatlari yunon olimlari — Pifagor, Platon, Aristotel va Şarq mutafakkirlari — Forobiy, Ibn Sino, Jomiy, Navoiy, Bobur, Kavkabiy, tasavvuf arboblari — Imom Ğazoliy, Kalobodiy Buxoriy va b. tomonidan yuqori baholangan, şarh va ilmiy tadqiq qilingan. M.ning odam ongi va hissiyotiga ta'sir etişning ajoyib kuçi uning ruhiy jarayonlarga hamohang bölgan protsessual — muayyan jarayonli tabiati b-n boğliqsir. M. asarlari mazmunida badiiy ğoyalar umumlaşgan holda berilib, musiqali obrazlarning özaro munosabatlari (taqqoslaniş, töqnaşuv, rivojlaniş kabi) jarayonida şakllanadi. Mazkur jarayonning xususiyatlariga köra M. mazmuni ham turli — epik, dramatik, lirik belgilarga ega bölişi mumkin. Bulardan insonning içki dunyosi, ruhiy holatlarini ifodalaşga moyil bölgan lirika M.ning «botiniy» tabiatiga ança yaqindir. M.ning mazmuni — şaxsiy, milliy va umumbaşariy badiiy qiymatlarning birligidan iborat bölib, bunda ma'lum xalq, jamiyat va tari-xiy davrga xos ruhiy tarovat, sur'at, ijtimoiy fikr va keçinmalar umumlaşgan holda ifodalanadi. M. şakllari har bir davrning ma'naviyma'rifiy talablariga javob bergan holda, ayni vaktda inson faoliyatining köpgina jabhalari (muayyan jamoaviy tadbirlar, odamlarning özaro etik va estetik ta'sir etiş, muloqot qiliş jarayonlari) b-n muştarakdir. M.ning, ayniqsa, insonning axloqiy va estetik didini şakllantiriş, hissiy tuyğularini rivojlantiriş, ijodiy qobiliyatlarini rağbatlantiriş vositasi sifatida roli juda muhimdir.

Nutq, tovuşli signal beriş va b. tovuşli—ma'noli jarayonlar singari, M. ham muayyan ma'lumotlarni sadolar vositasida ifodalaş imkoni-yatiga ega. Jumladan, tovuşlarning baland-pastligi, ingiçka-yöğonligi, uzunqisqaligi, kuçliligi va b. vositalar yordamida odamning içki holatini ifodalaş imkoniyati jihatidan M. nutqqa (nutq intonatsiyalariga) öxşaydi. Ammo, san'at turi sifatida M. fakat ungagina xos bölgan xususiyatlar (mas, badiiy-estetik maqsadlarni közlaşi, mazmun va şakl badiiy qiymat sifatida kasb etilişi, ayniqsa, M. tovuşlarining muayyan musika tizimlarida taşkil etilişi) b-n nutkdan farq qiladi. Xar bir alohida olingan M. tovuşi birlamçi ifodaviy imkoniyatga ega bölsada M. tovuşlarining baland-pastlik munosabatlari lad tuzilmalarida, muvaqqat nisbatlari esa — musiqiy ritm va metrda öz aksini topadi. Dunyoning aksariyat xalqlari M. madaniyati, jumladan, özbek musiqa folklori, an'anaviy musiqa va bastakorlik ijodiyotida lad asosini turli körinişdagi diatonika taşkil etadi. Kompozitorlik M.da (ayniqsa, 20- a.da rivoj toptan yönalişlarda) diatonika b-n birga xromatika ham keng örin olgan.

M.da asosiy badiiy vosita — kuy (melodiya)dir. M.ning ogzaki an'anadagi (monodiya) uslublarida kuy badiiy obrazning yagona va tugal musiqiy ifodasi hisoblanadi. Köp ovozli kompozitorlik yönalişlarda garmoniya, polifoniya unsurlari ham muhim örin egallaydi. M. asaridagi kuy (mavzu)lar rivoji uning kompozitsiyasn (şakl)ni taşkil etadi. Musiqa şakli asar maz-munining moddiy tajassumi va vujudga keliş vositasi bölib xizmat qiladi. M. asarlari şakliga muntazam takrorlanuvçi tarkib va unsurlar xos bölib, bular badiiy mazmundagi özgaruvçanlik, harakatçanlik kabi xususiyatlarga ma'lum darajada ziddir. Özaro aloqa va birlik doirasidagi bunday dialektik ziddiyatlar M. asarini yaratiş va ijro etiş jarayonida hamişa xilma-xil ravişda öz yeçimini topadi. Turli xalqlar M. madaniyati va an'analarida M.ning barkaror va beqaror unsurlarining özaro munosabatlari ham özgaçadir. Mac, an'anaviylik mezoniga asoslangan oğzaki yönalişdagi M. uslublarida muayyan badiiy mazmun, estetik qoidalar b-n birga M. asarlari şakliga badixagöylik xususiyatlari, nomusiqaviy (asarning ijro etiş vaqti, joyi, şaroiti kabi) holatlar öz ta'sirini ötkazadi. Individual badiiy obrazlarni ifodalaşga qaratilgan yozma an'anadagi kompozitorlik san'ati asarlari esa köproq aynan musiqiy rivojlaniş qoidalariga, ya'ni tugallangan, yaxlit va barqaror şakllarga asoslanadi. Şuning uçun, kompozitorlik musikada mazkur şakllarni ifodalaşga hamda obyektiv holatda saqlaşda asosiy omil bölgan nota yozuvi mu-him örin tutadi.

M. inson madaniyatida va jamoaviy hayotda öziga xos öringa egadir. U dam oliş va köngil oçiş paytlari, turli marosim, bayram, bazm va sayillar, diniy va rasmiy tadbirlar, ommaviy va harbiy yurişlar, sport maşklari va mehnat jarayonida muayyan vazifalar bajaradi. Şuning uçun M. asarlari öz mazmuniga muvofiq holda bir neçta uslub, tur va janr guruhlariga ajratiladi. Alla, zikr, marsiya, sarbozça, vals, marş, messa kabi janrlar hayotdagi maişiy va b. şaroitlar b-n boğliq böladi. Aşula, dastgoh, çolğu kuy, maqom yöllari, konsert, miniatyura, romans va b.da estetik ta'sir ötkaziş vazifalari asosiy örin tutadi. Janrlar, öz navbatida, diniy musşa, yoşlar musikasi, maişiy musiqa, ommaviy musşa, harbiy musika, kamer musiqa, simfonik musşa, xor musikasi kabi M.turlariga birlaşadi. Tari-xiy, milliy, mahalliy, şaxsiy (individual) M. uslublari ham musiqiy tafakkur tarzi, ohang, ritm, şakl kabi musiqiy unsurlarni öziga qamrab olib, muayyan bir davr yoki milliy madaniyatga mansub bölgan turli janrdagi asarlar umumiyatini aks ettiradi (q. Avangardizm, Barokko, Klassitsizm, Oğzaki an'anadagi musika, Romantizm, Sentimentalizm).

Bastakor va kompozitorpar badiiy obrazlarni kengroq qamraşga intilişib, M. va boşqa san'at turlari qorişmasi (sintezi)dan foydalani-şadi. Aniq tuşunçaga ega bölgan söz, sahna harakati, kino tasviri va b. unsurlar b-n qorişiq M. asarining ifodaviy imkoniyatlari kengayadi (q. Vokal musikasi, Kino musikasi, Rake musikasi, Teatr musikasi). M., şuningdek, boşqa san'at turi va janrlarida ham muxim rol öynaydi. Mac, opera janrida, özbek musiqali dramasi va komediyasida xonandalik, xor san'ati xamda orkestr musiqasçnk drama b-n boglaydi. Balet va b. raqs şakllari ham uzining badiiy obrazlarini M. yordamida ifodalaydi.

Insonning M. faoliyati asosan 3 bosqiçda amalga oşiriladi: ijod, ijro va tinglaş (uquv). Har bir bosqiçda asarning mazmun va şakli uzgaça kurinişga ega böladi. Ijod bosqiçida badiiy ğoya va şakl muallif ongida muştarak holda tuğiladi. Ijro jarayonida şakl va mazmun ijroçi tomonidan uning dunyokaraşi, estetik tasav-vurlari, şaxsiy tajriba va maxrratiga mos ravişda uzgartiriladi. M. ixlosmandlari ham ijro etilayotgan asarni uzlarining xususiy didi, hayotiy va badiiy tajribasiga asoslanib qabul qilişadi. Şunday qilib, M. faoliyati hamma bosqiçlarda ijodiy tabiatga ega buladi.

Turli (kompozitorlik va oğzaki an'anadagi) uslublarda musşa ijroçiligi ahamiyati turliçadir. Professional yunalişdagi madaniyat tizimida M. köpinça badiiy asarlarni ijro etadigan san'atkorlar faoliyati orqali namoyon böladi. Şuning uçun M. ijroçi (sozanda, xonanda)larining aksariyati kompozitor va bastakorlarning haqiqiy hamkorlaridir. Ular ustoz-şogird munosabatlari jarayonida uzlaştirgan yoki nota yozuvi yordamida örgangan asarlarni jonli ravişda tinglovçilar oldida talqin etadilar. Musiqiy folklor tizimida M. namunalari omma ongining badiiy mahsuloti sifatida yuzaga kelib, havaskor qöşiqçi, sozanda yoki jamoaviy tarzda ijro etiladi. M. ijroçiligi musşa çolğulari hamda inson ovozk vositasida amalga oşiriladi. Bular yakka tarzda, ansambl, xor, orkestr kabi birikma şakllarida namoyon buladi.

M. ijodiyoti, ijroçiligi va tinglanişi M. faoliyati ning boşka turlari — mas, musiqa tarbiyasi, musiqa ta'limi, i. t. (Musiqaşunoslik), musiqiy tanqid va boşkalar b-n birga jamiyat M. madaniyat i tizimini taşkil etadi.

Musiqa tarixi. M.ning paydo bölişi masalasida turli ilmiy farazlar vujudga kelgan: hissiyotga tölgan nutq oxangi (G. Spenser), quşlarning sayraşi va hayvonlarning uz juftlarini çaqirişi (Ç. Darvin), ibtidoiy odamlarning mehnat usullari (K. Byuxer) va ularning çaqiriq tovuşlari (K. Ştumpf), jodu-sehrlaş marosimlari (J. Kombarye) M.ning ilk manbalari hisoblanadi. Şarq muta-fakkirlari ham M.ning vujudga keliş muammosi haqida ilmiy mulohazalar qoldirişgan. M. tarixini Forobiy inson nutqining şakllaniş jarayoni va hissiyotlari b-n bevosita boğliq holda, Ibn Xaldun (14-a.) esa — ijtimoiy tizimlarning şakllaniş krnuniyatlariga asoslangan xrlda tuşuntirişgan.

Zamonaviy musiqaşunoslik fani arxeologiya va etn. ma'lumotlaridan kelib çiqib, M. san'atini ibtidoiy jamiyatda insonning amaliy faoliyati jarayonida boşqa san'at turlari (rake, şe'riyat va q.k.) b-n krrişma (sinkretik) holda paydo bulişini asoslab beradi. Bunda M. ijtimoiy muloqot vositasi, mehnat va marosim jarayonlarini taşkil etiş vositasi bulib xizmat qiladi va, ayni vaqtda, jamiyatga zarur axlokiyma'naviy xususiyatlarni tarbiyalaş maqsadlarini kuzlaydi. Ibtidoiy davrning oxirgi bosqiçida dastlabki qorişma san'at majmuasidan bir qança san'at turlari, jumladan, M. ham ajralib çiqadi. Uşbu davrga mansub afsonalarda M. tabiatga, yovvoyi hayvonlarni örgatişda ta'sir kursatiş, insonni turli kasalliklardan davolovçi kuç sifatida ta'riflanadi (q. Alikambar, Ibtidoiy san'at, Mavsum köşiklari, Marosim qöşiqlari).

Quldorlik va ilk feodal tuzumiga asoslangan qad. dunyo davlatlari — Misr, Şumer, Bobil, Örta Osiyo (taxm. mil. av. 1ming yillik davri), Xitoy, Hindiston, Yunoniston, Rim madani-yatlarida kasbiy musiqaçilar maktablari şakllangan. Ular maxsus (bastakorlik, musiqa ilmi kabi fandagi) bilim va qoidalarga asoslanib ijod qilgan. Natijada aytim, çolğu, raqs, doston va b. janrlar paydo bulgan.

Turli xil M. asboblari (çang, ud, tanbur, lira, kifara, puflama va urma asboblar) takomillaştirilib, ular barqaror tovuşqator va şakllarga ega bölgan. M.ning uşbu davrda asosan oğzaki an'anada rivojlanişiga qaramay, ayni vaqtda, uning ilk yozuv (iyeroglif, harfiy va b.) tizimi ixtiro etilgan, M. estetikasi va nazariyasi ta'limotlari şakllangan: Xitoyda — Konfutsiy, Yunonistonda — Pifagor, Geraklit, Demokrit, Aristotel, Platon, Aristoksen va b., Örta Osiyoda — Borbad.

Örta asr Ğarbiy Yevropada professional çerkov (bir ovozli grigorian xorali, keyinçalik köp ovozli xor va vokal-çolğu janrlari — orga-num, kondukt va b.), dunyoviy (Fran-siyada — trubadurlar, truverlar; Germaniyada — minnezingerlar san'ati) hamda xalq Mxi rivoj topadi. 12-a.da Fransiyada Bibi Maryam ibodatxonasida birinçi kompozitorlik maktabi (Notr-Dam maktabi), 14-a.da Fransiya va Italiyada «Are nova» uslubi yuzaga kelgan. Gvido d Aretsso ixtiro etgan tört çiziqli nota yozuvi tovuş balandligi va nağmalar uzunligini aniq qayd etişga imkon yaratgan.

Uşbu davrda Örta va Yaqin Şarq (Arab xalifaligi)da erkin reçitativ va parda tuzilmalariga asoslangan musulmon kasbiy M. (azon, tartil, tajvid) janrlari şakllangan. Ular boşka M. turlaridan mustaqil ravişda rivojlanib, keyinçalik Ön ikki makom tizimining şakllanişiga ham ma'lum darajada ta'sir körsatgan. 8— 13-a.lar musulmon Şark, xalqlari oğzaki an'anadagi kasbiy M. si daston (M. nazariyasida) yoki parda (şe'riyat va M. amaliyotida) tizimlari asosida şakllangan. Örta Osiyo, Eron va arab xalqlari M.sida muttasil davom etgan özaro ta'sir va aloqa jarayonlari natijasida uşbu xalqlar uçun umumiy bölgan vokal (savt, ğino, amal, mulammo, qavl va b.) va çolğu (ravoşin, peşrav kabi) turlari vujudga kelgan. Maşhur bastakor, xonanda va sozandalar Ibrohim Mavsiliy, Ishoq Mavsiliy, Ziryob, Mansur Zalzal, Ibn Surayj, Ibn Axvas as-Söğdiy, Safiuddin al-Urmaviy va b. ijod qilgan. Musiqa ilmida ham muhim yutuqlarga erişilgan. Yunon M. nazariyasi hamda mahalliy xalqlar M. an'analariga asoslangan musiqiy estetika va ilmiynazariy ta'limotlar dastlab mat. fanlari doirasida (al-Kindiy, Forobiy, Ibn Sino), keyinçalik mustaqil fan sifatida (Urmaviy) şakllangan. Ishoq Mavsiliy va Kindiy Şarqda ilk bor musiqa (harfiy) yozuvini ixtiro etişgan. Urmaviy esa uşbu yozuvni parda tizimiga moslaştirgan.

Uyğoniş davri Yevropa madaniyatida taraqqiy etgan insonparvarlik ğoyalari va dunyoviy mazmunga asoslangan M. san'atida badiiy-estetik maqsadlar asosiy vazifa darajasiga kötarildi, çolğu (lyutnya, viola) va vokal {madrigal) ijroçiligi rivoj topgan. Professional M.da polifoniya uslubi, jumladan, a kapella xor ijroçiligi (motet, messa va b. janrlar) öz çöqqisiga kötarildi. Yangi kompozitorlik (Angliyada — D. Dansteybl, Niderland maktabi, Rimda — Palestrina, Vene-siyada — A. va J. Gabriyeli) maktablari şakllandi.

17—18-a.ning 1-yarmida yangi janrlar — opera (Italiyada — K. Monte-verdi, A. Skarlatti; Fransiyada — J.B.Lyulli, J. B. Ramo; Angliyada —G. Pyorsell), oratoriya (G. F. Gendel), kantata (G. Şyuts, I. S. Bax), konsert (A. Korelli, A. Vivaldi, I. S. Bax, Gendel), kamer ansambl, sonata (A. Korelli, D. Skarlatti), syuita va b. janrlar rivoj topgan. Organ (J. Freskobaldi, Bax, Gendel), klavesin (U. Byord, G. Pyorsell, F. Kuperen, J. Ramo) uçun asarlar yaratilgan. Uşbu davrda zamonaviy kamonli çolğu asboblar (skripka, alt, violonçel) ning buyuk ustalari A. va N. Amati, J. Gvarneri, A. Stradivari, fortepiano ixtiroçisi B. Kristofori ijod etişgan, opera teatrlari, filarmoniyalar, musiqa naşriyotlari, musiqa ta'limi (konser-vatoriyalar) rivoj topgan. 18-a. örtalari — 19-a.ning boşida Yevropa M.si Ma'rifatçilik davri hamda Buyuk Fransiya inqilobi ğoyalari ta'siri ostida rivojlangan (fransuz kompozitorlari K. Glyuk, L. Kerubini, J. F. Lesyuerlarning opera ijodi, Vena klassik maktabi vakillari ijodi, simfonizm musiqatafakkuri). 19-a.da rus (M. Glinka, «Qudratli tuda» vakillari, P. Çaykovskiy), polyak (F. Şopen, S. Monyuşko), çex (B. Smetana, D. Dvorjak), venger (F. Erkel, F. List), norveg (E. Grig), ispan (I. Albenis, E. Granados), fin (Ya. Sibelius) yangi milliy kompozitorlik maktablari şakllangan, yetakçi ijodiy oqim sifatida romantizm karor topgan (K. M. Veber, F. Şubert, R. Şuman, F. Mendelson, G. Berlioz, N. Paganini vab.). 20-a. M. tarixida alohida örin tutadi. M. madaniyatining barça jabhalarida tub özgarişlar yuz bergan. Ijodida yangi-yangi uslub va yönalişlar (musiqiy avangardizm, modernizm) rivoj topgan. 20-a.da yuz bergan ilmiytexnik va informatsion inqiloblar (radio, televideniye, grammplastinka va magnit yozuvlarini ixtiro etiş) natijasida M.ning tinglovçilarga yetkaziş va eşitiş sohalarida yangi imkoniyatlar paydo böldi. Buning natijasida ommabop musiqa madaniyati rivoj topdi. Kompozitorlik ijodida sof musiqiy (simfoniya, konsert, kamer-çolğu M. kabi) janrlar örniga vokal M.si, teatr M.si, kino M.si kabi «aralaş» turlar yetakçilik qila boşladi. Kompozitorlik ijodi b-n birga an'anaviy M. ijodi ham yangi, zamonaviy şaroitlarga moslaşib rivoj topdi. Jumladan, Şark, mamlakatlari mumtoz M. janrlari (mas, hind ragalari, pokiston qavalli, ozarbayjon muğom, özbek va tojik maqomlari va h.k.) uzining milliy doiralaridan çiqib jahon sahnalarida ijro etila boşladi, kompozitorlik ham ommaviy M. yönalişlariga öz ta'sirini ötkazdi.

Özbekistonda M., asosan, xalq va oğzaki an'anadagi professional M. sifatida qadimdan rivojlanib kelgan. Xalq M.sidalapar, terma, yama, qöşiqlarttt turli xillari (marosim, maişiy, mehnat, öyin, raqs, lirik, nasihatomuz va b.), oğzaki an'anadagi özbek professional M.sida esa doston, katta aşula, aşula, maqom, çolğu yöllari kabi janrlar mavjud. Özbek M. merosida 4 asosiy mahalliy uslubni farklaş mumkin (q. Buxoro-Samarqand musika uslubi, Xorazm musika uslubi, Farğona — Toşkent musika uslubi, Surxondaryo-Qaşqadaryo muyeşa uslubi). 20-a.da özbek va b. Örta Osiyo xalqlari M. merosini yozib oliş va örganiş böyiça muhim işlar bajarildi, yuzlab nota töplamlari va i. t.lar naşr etildi. Bastakor, xrfiz va sozandalar özbek M. merosi durdonalari (Şaşmakom, Xorazm makomlari, Faryuna-Toşkent makom yöllari va b.) ni keng tarğib qilibgina qolmay, yangi çolğu kuy va aşulalar yaratdilar, dastlabki musiqali drama va komediya asarlarining muallif yoki hammuallifi bölişdi. 1930—40 y.larda Özbekistonda avvallari bölmagan yangi (opera, balet, simfonik M., kamer M., konsert kabi) M. janrlari yuzaga keldi. Ular, ayniqsa, 1950—60 y.lardan boşlab Özbekiston kompozitorlari ijodida keng rivoj topdi, şuningdek, ommaviy M.ning estrada musiqasi, yoşlar musiqasi kabi yönalişlari ham keng yoyilgan.

M. ta'limi tizimi ÖzR Madaniyat işlari vazirligi tasarrufida bulib, 311 bolalar musiqa maktablari, 3 maxsus akademik litsey, 30 ga yaqin san'at, M. hamda madaniyat kollejlari, Özbekiston davlat konservatoriyasi, Toşkent davlat madaniyat in-ti, M. Uyğur nomidagi san'at in-ti va b. oliy öquv yurtlarida amalga oşiriladi.

Hozirda Özbekistonda M. faoliyati asosan ijroçi jamoalar (turli orkestr, xor va ansambllar), «Özbeknavo», Uzteleradiokompaniyasi tarkibidagi ijroçi guruxlar va yakkaxonlar, hamda mustaqil ravişda ijroçilik b-n şuğullanayotgan ayrim xonanda va sozandalar tomonidan amalga oşirilmoqda.

Abdumannon Nazarov, Olimjon Bekov.