Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Sentimentalizm

    Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 304–305-b. — ziyouz.com

    Sentimentalizm (frans. sentiment — histuyğu) — 18-a. 2-yarmi — 19-a. boşida Yevropa va AQŞ adabiyoti va san'atidagi oqim. S.da hissiyot yaxşilik va yomonlikni belgilovçi, insonning qadrqimmatini aniklovçi asosiy meyor sifatida talqin qilinadi. Dastlab sentimental kayfiyatlar J. Tomson («Yil fasllari», 1730), E. Yung («Tungi yullar», 1742—45), T. Grey («Qişloq qabristonida yozilgan marsiya» 1751) kabilar şe'riyatida va O. Goldsmit, S. Stern nasrida közga taşlanadi. S.ning Fransiyadagi yirik vakillari — A.Prevo, J.J.Russo va b. S. aklidrokdan köra histuyğuni ustun qöyiş asosida inson şaxsini tasdiklaşning yangi şakli edi. S. ruhidagi asarlarda inson histuyğulari har tomonlama badiiy tadqiq qilinib, psixologik taxlilga keng örin beriladi. Ayniqsa, histuygularning tabiiyligi uluğlanadi. S. yönalişidagi asarlarda histuyğuning ustuvor qöyilişi insonning nafaqat öz olami, balki tabiatga bölgan munosabatini ham özgartirdi. S.da tabiat inson keçinmalariga hamohang tarzda, uning içki dunyosini çuqurroq oçişga yordam beruvçi vosita sifatida namoyon böldi. L. Sternning tugallanmagan «Sentimental sayoxat» (1768) asaridan ta'sirlangan D. Yum insonning öz-öziga qaytişi, öz-özini anglaşi töğrisida irratsional nazariyalar yaratdi.

    Rossiyada S. 18-a.ning 90y.larida N.M. Karamzin ijodida öz aksini topdi. Uning «Beçora Liza» (1792), «Yuliya» kabi asarlarida oddiy kişilarga, dehqonlarga xayrixoxlik tuyğulari ifodalanadi. Bu asarlar rus adabiyotiga psixologik badiiy taxlilni olib kirdi. Sentimentalçilar adabiyotda maktub, sayohatnoma, marsiya, qasida, idilliya, masal singari janrlarni taraqqiy ettirdilar. S. özining eng yuksak namunalarida hayotga isyonkorona, tanqidiy munosabatda bölişni örgatdi, insonning içki olamini, keçinmalari va hissiyotlarini e'zozlaşni tarğib qildi.

    Örta Osiyoda, jumladan, Özbekistonda 20-a. boşlarida jadidçilikning şakllanişi, rus va Yevropa adabiyotidan tarjimalarning köpayişi, tatar, ozarbayjon, turk adabiyotlari ta'sirida yangi ma'rifatçilik ğoyalarining

    ösişi natijasida Behbudiyning «Padarkuş», Hamzaning «Yangi saodat», «Zaharli hayot»; Qodiriyning «Baxtsiz kuyov», «Jinlar bazmi» asarlarida, Fitrat va Çölponning ayrim dramatik va lirik asarlarida sentimental kayfiyatlarga moyillik, kuçli hissiyotlarga beriliş, hissiy-ma'rifiy tanqid nişonalari va mayllari yaqqol közga taşlandi. Bu mayllar 20y.larning örtalariga qadar davom etdi, lekin S. özbek adabiyotida mustaqil oqim tusiga kirmadi. S. vakillari (A. S. Gretri, K.F. Bax, K.F.D.Şubart) musiqaga — inson tuyğularini be vosita aks ettirib, tinglovçilarga kuçli ta'sir eta oladigan san'at turi sifatida alohida örin ajratgan. S.da musiqiy janrlar va obrazlar majmuasi kengaydi. Hajviy operaga dramatizm unsurlari kirib keldi (N.Piççinni, P. Monsini, A. Gretri operalari), yangi — melodrama janri qaror topdi, çolğu jurnavozligida ijro etiladigan yakkaxon qöşiği (Berlin maktabi vakillari, rus kompozitorlar ijodida) rivojlandi. Şuningdek, S. Mangeym maktabi ijodkorlari, qisman I. Gaydn, V.AMotsart, keyinçalik F. Şubert, P. Çaykovskiy va b. kompozitorlar asarlarida öz ifodasini topgan.

    Ad.: Tron yekaya M., Nemetskiy sentimentalnoyumoristiçeskiy roman epoxi Prosveşeniya, L., 1965; Koçetkova N.D., Poeziya russkogo sentimentalizma. N.M. Karamzin, I.I.Dmitriyev, v kn., Istoriya russkoy poezii, t. 1, M.L. 1968.

    Dildora Raşidova.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    СЕНТИМЕНТАЛИЗМ (франц. sentiment — ҳистуйғу) — 18-а. 2-ярми — 19-а. бошида Европа ва АҚШ адабиёти ва санъатидаги оқим. С.да ҳиссиёт яхшилик ва ёмонликни белгиловчи, инсоннинг қадрқимматини аникловчи асосий меъёр сифатида талқин қилинади. Дастлаб сентиментал кайфиятлар Ж. Томсон («Йил фасллари», 1730), Э. Юнг («Тунги йуллар», 1742—45), Т. Грей («Қишлоқ қабристонида ёзилган марсия» 1751) кабилар шеъриятида ва О. Голдсмит, С. Стерн насрида кўзга ташланади. С.нинг Франциядаги йирик вакиллари — А.Прево, Ж.Ж.Руссо ва б. С. аклидрокдан кўра ҳистуйғуни устун қўйиш асосида инсон шахсини тасдиклашнинг янги шакли эди. С. руҳидаги асарларда инсон ҳистуйғулари ҳар томонлама бадиий тадқиқ қилиниб, психологик тахлилга кенг ўрин берилади. Айниқса, ҳистуйгуларнинг табиийлиги улуғланади. С. йўналишидаги асарларда ҳистуйғунинг устувор қўйилиши инсоннинг нафақат ўз олами, балки табиатга бўлган муносабатини ҳам ўзгартирди. С.да табиат инсон кечинмаларига ҳамоҳанг тарзда, унинг ички дунёсини чуқурроқ очишга ёрдам берувчи восита сифатида намоён бўлди. Л. Стерннинг тугалланмаган «Сентиментал саёхат» (1768) асаридан таъсирланган Д. Юм инсоннинг ўз-ўзига қайтиши, ўз-ўзини англаши тўғрисида иррационал назариялар яратди.

    Россияда С. 18-а.нинг 90й.ларида Н.М. Карамзин ижодида ўз аксини топди. Унинг «Бечора Лиза» (1792), «Юлия» каби асарларида оддий кишиларга, деҳқонларга хайрихохлик туйғулари ифодаланади. Бу асарлар рус адабиётига психологик бадиий тахлилни олиб кирди. Сентименталчилар адабиётда мактуб, саёҳатнома, марсия, қасида, идиллия, масал сингари жанрларни тараққий эттирдилар. С. ўзининг энг юксак намуналарида ҳаётга исёнкорона, танқидий муносабатда бўлишни ўргатди, инсоннинг ички оламини, кечинмалари ва ҳиссиётларини эъзозлашни тарғиб қилди.

    Ўрта Осиёда, жумладан, Ўзбекистонда 20-а. бошларида жадидчиликнинг шаклланиши, рус ва Европа адабиётидан таржималарнинг кўпайиши, татар, озарбайжон, турк адабиётлари таъсирида янги маърифатчилик ғояларининг

    ўсиши натижасида Беҳбудийнинг «Падаркуш», Ҳамзанинг «Янги саодат», «Заҳарли ҳаёт»; Қодирийнинг «Бахтсиз куёв», «Жинлар базми» асарларида, Фитрат ва Чўлпоннинг айрим драматик ва лирик асарларида сентиментал кайфиятларга мойиллик, кучли ҳиссиётларга берилиш, ҳиссий-маърифий танқид нишоналари ва майллари яққол кўзга ташланди. Бу майллар 20й.ларнинг ўрталарига қадар давом этди, лекин С. ўзбек адабиётида мустақил оқим тусига кирмади. С. вакиллари (А. С. Гретри, К.Ф. Бах, К.Ф.Д.Шубарт) мусиқага — инсон туйғуларини бе восита акс эттириб, тингловчиларга кучли таъсир эта оладиган санъат тури сифатида алоҳида ўрин ажратган. С.да мусиқий жанрлар ва образлар мажмуаси кенгайди. Ҳажвий операга драматизм унсурлари кириб келди (Н.Пиччинни, П. Монсиньи, А. Гретри опералари), янги — мелодрама жанри қарор топди, чолғу журнавозлигида ижро этиладиган яккахон қўшиғи (Берлин мактаби вакиллари, рус композиторлар ижодида) ривожланди. Шунингдек, С. Мангейм мактаби ижодкорлари, қисман И. Гайдн, В.АМоцарт, кейинчалик Ф. Шуберт, П. Чайковский ва б. композиторлар асарларида ўз ифодасини топган.

    Ад.: Трон екая М., Немецкий сентиментальноюмористический роман эпохи Просвещения, Л., 1965; Кочеткова Н.Д., Поэзия русского сентиментализма. Н.М. Карамзин, И.И.Дмитриев, в кн., История русской поэзии, т. 1, М.Л. 1968.

    Дилдора Рашидова.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.