Sentimentalizm
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Sentimentalizm (fransuzça «sentiment» — his, tuyğu) — 18-asrning ikkinçi yarmi va 19-asr boşlarida Yevropa hamda Amerika adabiyoti va san'atida keng tarqalgan yönaliş. Uning asosiy ğoyasi — inson qadrini va axloqiy fazilatlarini aql emas, his-tuyğu belgilaydi, degan qaraş. Rusça Vikipediyaga köra, yönaliş klassitsizmning hayotdan uzilib qolganiga javob sifatida paydo bölgan va Yevropada taxminan 18-asrning 20-yillaridan 80-yillarigaça, Rossiyada esa 18-asr oxiridan 19-asr boşigaça hukm surgan.1
Asosiy xususiyatlari
1,3ÖzME'ga köra, sentimentalistlar uçun tuyğu yaxşilik va yomonlikni ajratuvçi mezon bölgan. Bu asarlarda qahramonning içki keçinmalari batafsil, psixologik tahlil bilan tasvirlanadi, tuyğularning tabiiyligi uluğlanadi. Tabiat ham yangiça talqin qilinadi: u inson ruhiy holatiga hamohang manzara sifatida qahramonning içki dunyosini oçib beradi.
Rusça Vikipediya sentimentalizm ma'rifatçilik bilan aloqani uzmaganini, biroq barkamol inson ğoyasini dunyoni aql asosida qayta qurişda emas, «tabiiy» tuyğularni erkin namoyon qiliş va kamol toptirişda körganini qayd etadi. Bu yönaliş qahramoni köpinça oddiy xalq vakili bölib, kambağal odamning boy ma'naviy olamini körsatiş uning eng muhim kaşfiyotlaridan biri hisoblanadi. Sentimentalistlar maktub, sayohatnoma, elegiya, idilliya kabi janrlarni rivojlantirgan.
Yevropa adabiyotida
1,3Rusça Vikipediyaga köra, sentimentalizm Angliyada tuğilgan. Jeyms Tomsonning 1730-yilda bir kitob bölib çiqqan «Yil fasllari» dostoni, Edvard Yungning «Tungi xayollar» va Tomas Greyning qişloq qabristoni haqidagi elegiyasi ilk namunalar sanaladi. Semyuel Riçardson romanlari psixologik tahlilni birinçi öringa olib çiqqan. Lorens Sternning 1768-yilgi «Sentimental sayohat» asari butun yönalişga nom bergan.
Fransiyada Abbat Prevo, Marivo va ayniqsa Jan-Jak Russo bu oqimning yirik vakillari bölgan; Russoning «Yuliya yoki Yangi Eloiza» romanida tabiat tasviri katta örin egallaydi. Germaniyada yoş Gyote ijodi ham sentimentalizm bilan boğliq.
Rus va özbek adabiyotida
1,3Rossiyada yönaliş 18-asrning 90-yillarida Nikolay Karamzin ijodida yorqin ifoda topgan. ÖzME'ga köra, uning 1792-yilgi «Beçora Liza» qissasida oddiy dehqonlarga hamdardlik tuyğusi ilgari surilgan va rus nasriga psixologik tasvir olib kirilgan.
ÖzME'ning qayd etişiça, 20-asr boşida Örta Osiyoda jadidçilik harakati, rus va Yevropa adabiyotidan tarjimalar hamda tatar, ozarbayjon va turk adabiyotlari ta'sirida özbek adabiyotida ham sentimental kayfiyatlar paydo bölgan. Ular Mahmudxöja Behbudiyning «Padarkuş» dramasi, Hamza Hakimzoda Niyoziyning «Yangi saodat» va «Zaharli hayot», Abdulla Qodiriyning «Baxtsiz kuyov» asarlarida, Abdurauf Fitrat va Çölponning ayrim dramatik va lirik asarlarida seziladi. Biroq ensiklopediyaga köra, bu mayllar 1920-yillar örtalarigaça davom etgan bölsa-da, özbek adabiyotida alohida oqimga aylanmagan.
Musiqada
1,3Sentimentalizm musiqani tinglovçining his-tuyğulariga bevosita ta'sir qiluvçi san'at sifatida alohida qadrlagan. ÖzME'ga köra, bu davrda hajviy operaga dramatik unsurlar kirib kelgan, melodrama janri şakllangan va çolğu jörligidagi yakkaxon qöşiq rivojlangan. Oqim ruhi Andre Gretri, Nikkolo Piççinni, Mangeym maktabi ijodkorlari, qisman Gaydn va Motsart, keyinroq Şubert va Çaykovskiy asarlarida ham aks etgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Sentimentalizm // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2789 (murojaat sanasi: 27.10.2026).
APASentimentalizm. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-27, from https://manbaa.uz/m/2789
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2789
Manbalar
2 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Сентиментализмru.wikipedia.org
- 2ÖzME, 7-jild, 304–305-b.manbaa.uz · ÖzME, 7-jild, 304–305-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.