Klassitsizm
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 443–446-b. — ziyouz.com
Klassitsizm (lot. classicus — namunaviy) — antik davrda öz rivojining yuqori çöqqisiga erişgan qad. Yunon va Rim san'ati merosida şaqllanib, unga taqlid qiliş natijasida yuzaga kelgan adabiyot va san'atdagi uslub, yönaliş. K. tarafdorlari 17—19-a.larda Fransiyada, keyinroq Yevropaning boşqa mamlakatlarida Uyğoniş davri an'analarini davom ettirgan holda (inson aql zakovatiga işoniş, antik davr yaratgan ideal mutanosiblikni va nisbatlarni tan oliş va e'zozlaş), öz zamonasining ijtimoiy hamda estetik talablariga javob tariqasida vujudga kelgan. Antik davr mifologiyasi (rivoyatlari), tavrot voqealariga murojaat qilib, ulardan olingan syujetlar orqali öz davrlarining etik — axloqiy va siyosiy muammolarini kötarişta harakat qildilar. K.da ham umumlaşma asar yaratiş asosiy masala hisoblanadi, asarlar birmunça vazmin, ritm va nafis musiqaviylikka intiliş asosida yaratildi. Odatda, K. rivoji tarixi 2 bosqiçga ajratiladi. 17-a. Fransiyada şakllangan K. özida absolyutizm ğoyalarini ifodalagan bölsa, 18-a.ga kelib K. yangi dunyoviy ideallar, ma'rifatparvarlik ğoyalari va oddiy xalq orzu-istaqlari va intilişlariga asoslangan ideallarga tayangan holda rivojlandi. K.ga xos belgilar dastlab Italiya nafis san'atida (16-a.ning 2-yarmi) paydo bölgan (A. Palladio, J. Vinola, S. Serlio, J. Bellori nazariy va amaliy faoliyatida, şuningdek, Bolonya akademik maktabi rasmiy hujjatlari va h.k.), 17-a. ga kelib Fransiyada barokko tamoyillariga qarşi kuraşda K. ildamlab, yaxlit uslubiy tizimga, 18-a.ga kelib umumevropa uslubiga aylandi.
K. estetikasi ratsionalizm tamoyillari asosiga qurilgan bölib, badiiy asarga aql va mantiq natijasi sifatida qaraladi. K. san'ati «oliy» (tarixiy, mifologik, diniy) va «kiçik», «past» (manzara, portret, natyurmort janrlari)ga ajratildi. K. nazariyasining şakllanişida Parijda taşkil topgan qirollik akademiyalari — rassomlik va haykaltaroşlik (1648) hamda me'morlik (1671) faoliyati muhim örin egalladi. K. tamoyillari nafis san'atda, me'morlikda şaqllarning geometrik aniqligi va ritmik mantiqiy rejalaştirilişi va antik me'morlik şaqllaridan keng kölamda foydalanişda yorqin namoyon böldi.
Adabiyotda K. adabiyotni ijtimoiy hayot taraqqiyoti talablari b-n uzviy aloqada bulişini taqozo etdi va şu b-n adabiyot hamda san'at (ayniqsa teatr) ning öz zamonasining ilğor pozitsiyasida turib rivojlanişiga xizmat qildi. Ammo K.ning dogmata aylangan ojiz tomonlari adabiyot taraqqiyotiga ma'lum darajada tösqinlik qildi. K. hayotni izçil haqqoniyat b-n emas, balki «tozalab», ma'lum ijtimoiy va estetik talablar qolipiga solib tasvirlaşni talab etdi. Bu b-n adabiyotda izçil realizmning paydo bölişiga, ijodning keng va erkin rivojlanişiga sabab böldi.
K.da adabiy janrlar «oliy» va «past» tarzda tasniflanib, ular orasiga qat'iy çegara ham qöyilgan. «Oliy» janrga tragediya, epopeya va qasida kiritilgan, ularda davlat xayoti, tarixiy voqea-hodisalar, miflar tasvirlangan va ularning asosiy qahramonlari qumondonlar, davlat boşliqlari, mifologik personajlar, din peşvolari bölgan. K.ning «past» janriga esa komediya, satira va masal kiritilgan. Bölarda urtahol insonlarning kundalik hayotidan olingan voqea-hodisalar tasvirlanişi közda tutilgan. Har bir janr orasida şu kabi aniq farklar bölgan. Yuksak va past, tragik va komik holatlar tasvirining aralaşib ketişiga yöl qöyilmagan. K.da tragediya yetakçi janr qisoblanadi. K.ning bu «oliy» janri fransuz dramaturglari (P. Kornel, J. Rasin) ijodida yuksak darajaga kutarilgan bölsa, «past» janrlar sanalgan masal (J. Lafonten), satira (N. Bualo), komediya (Molyer) ham özining oliy nuqtasiga kutarilgan. K.ning estetik asoslari Bualoning «Şe'riy san'at» (1674) dostonida bayon etilgan.
Mazkur yönaliş Yevropa mamlakatlari adabiyotiga ham kirib bordi. Angliyada Aleksandr Pop (1688—1744), Jozef Addison (1672-1719), Italiyada Vattorio Alferi (1749—1803), Germaniyada I. V. Gyote (1749—1832), F. Şiller (1759—1805), Rossiyada A. P. Sumarokov (1717—77), Ya. B. Knyajnin (1740—91) va b. ijodkorlarning asarlarida yetakçilik qildi. 18-a. oxiri va 19-a. boşida K. Yevropada tanaz-zulga uçradi. U hayot b-n aloqasini tobora yöqotib, tor şartlilik doirasida depsinib qoldi. Şundan söng 19-a.da adabiyotdagi K. örnini boşqa ijodiy metod va adabiy-estetik yönalişlar egalladi. K. jahon madaniyati tarixida insoniyatning ma'naviyma'rifiy tafakkuri va estetik didiga jiddiy ta'sir etadigan ğözal asarlarga asos bölgan metod sifatida qoldi.
Musiqada K. uslubi 17-a.da paydo bölib, birinçi navbatda opera janrida öz aksini topdi (Fransiyada J. B. Lyulli, Italiyada «neapolitan opera maktabi» vakillari). Unga xos estetik va ijodiy tamoyillar badiiy asarlardagi aniq mantiqiy ğoya, tugal va mukammal kompozitsion tuziliş, musiqa janrlari örtasidagi çegaralarning aniqligida namoyon böladi. Şu b-n birga K.da ijodiyotdagi aql va hissiyot hamda haqqoniyat va ğözallik asoslarining özaro muvozanati muhim örin tutadi. 18-a.da K. uslubi Yevropaning boşka mamlakatlari (Avstriya, Germaniya, Rossiya va b.)da ham tarkib topdi va öz çöqqisiga kötarildi (q. Vena klassik maktabi). Şu davr K. oqimi ma'rifatparvarlik ğoyalari b-n uzviy boğliq holda rivojlanib, muayyan asarlarida izçil xalqçillik, hayotni içki ziddiyatlarning dinamik rivoji orqali, tölaqonli aks ettirilişi b-n ajralib turdi (yana q. Simfonizm).
Me'morlikda K. uslubida qurilgan me'moriy kompozitsiyalarda me'morlik orderlari tizimi muhim rol öynadi. K. me'morlari köpinça order va ularning nisbatlari hamda şaqllarini antik davrdagiga xos körinişda ifodalaşga harakat qildilar. K. me'morligida şaqllar jiddiy va sipo, fazoviy kenglik yeçimining aniqligi hamda me'morlikda işlatilgan unsur (kolonna, pilyastr, friz, karniz va b.)larning aniq, ritmga böysunganligi, rang va şaql ritmining aniqligi b-n xarakterlanadi. K. uslubida qurilgan bino interyerlari (xona, dalon, zal va b.) ham öz badiiy yeçimi b-n ajralib turadi. Xonalarda qöllanilgan rang, şaql va çiziqlar «aql b-n tartibga keltirilganligi» öziga xosdir. Sipo, jiddiy işlangan bezaklar qam undagi jiddiylik va vazminlikka xalaqit bermaydi. K. me'morlari antik davr merosidan, uning me'morlik unsur va ohanglaridan keng foydalaniş b-n birga ularning umumiy arxitektonika qonunlari mohiyatini bilişga ham xarakat qiladilar.
K. me'morligining asosiy uslubi bölgan order tizimi antik davr me'morligi order tizimiga yaqin va şu b-n birga yangi davr ruhi b-n suğorilganligi közga taşlanib turadi. Bu xususiyat nisbat va şaqllarning özgarmagani holda birmunça nafislaşgani, bosiqligi hamda texnologiyasi (toş, beton, temir va b.), ustun va tösin yaratişda işlatilişi hamda K. binolarining interyerlari ham öziga xosdir. Ularda işlatilgan şaql, ranglar mayin, fazoviy kenglik bölinişlari aniq. Mahobatli moyböyoq rassomligi ham K. interyerlarida keng işlatilgan. Unda rassomlar istiqbolning illyuzion imkoniyatlaridan unumli foydalanganlar. Bu rasmlar bino umumiy ğoyaviy-estetik mazmuniga hamohang bölib, K. me'morligiga xos uluğvorlik va salobatlilik tomonlarini yanada börttirişga xizmat qildi. Şaharsozlik Uyğoniş davri va barokkoga xos xususiyatlarga tayangan holda rivojlanib şakllandi. «Ideal şahar» yöriqnomasi işlandi (Versal), 18-a. ning 2-yarmida planlaştirişning yangi uslubi şakllandi. Şahar qurilişida binolarni tabiat b-n uyğunlaştirişni ta'minlaş, keng oçiq maydonlar taşkil etiş, ularni kuça va daryo (anhor) yoqalari böylab qöşib işlaş boşlandi. Şaqllarning maqsadga muvofiqligi, ixçam bezaklarning nozikligi, tabiat b-n uyğunligi 18—19-a. boşlarida «palladioçilar» ijodida öz aksini topdi (şahar va şahardan taşqaridagi saroy-uylar va villalar).
Özbekistonda K. belgilari 19-a. oxiri — 20-a. boşlarida me'morlik san'atida V. Geynselman, A. Benua, G. Svariçevskiy qabilar ijodida (Şarq-Vizantiya, Rim-Vizantiya şaqllari) qöllanildi. Bino kapitelida ioni orderi örnida uslublaştirilgan paxta bezagi öz ifodasini topdi. Ma'muriy binolar boş tarzini qator ustunli baland va haşamatli qilib barpo qilişda qad. mumtoz uslub qöllanilib, milliy me'morlik an'analari qöşimça qilingan.
Tasviriy san'atda K. barokkoga, 18-a. dan esa rokoko san'atiga qarşi kuraşda rivojlandi. Tasvirlar uyğun, jozibador, uluğvor, tantanali bölişiga ahamiyat berilib, obrazlar haşamatli qiyofa va şaqllarda ifodalandi. Kartinalarda voqea iştirokçilari birinçi plandagilar b-n (sahnadagidek) yonma-yon körsatildi. Fransiyada K. 17-a. 1-yarmida töla şakllandi (rassom N. Pussen va b.), keyin Yevropa mamlakatlarida tarqaldi. 18-a. 2-yarmida, 19-a. boşlarida hukmron uslubga aylandi (Fransiyada rassom J. David, Germaniyada rassomlardan A. va V. Tişbeynlar, A. Mengo, haykaltaroş I. Şadov, Italiyada xaykaltaroş A. Kanova). 19-a. boşida AQŞ va Lotin Amerikasida, Rossiyada 18-a. oxiri va 19-a. boşlarida tarqaldi (hay-kaltaroş I. Prokofyev, I. Martos, rassomlar A. Losenko, A. Ivanov va b.).
Haykaltaroşlik san'atida K. şaqllarning tugalligi, tinik, işlanganligi, nursoya öyinining nozikligi, çiziklarning musiqaviyligi va ritmi b-n ajralib turadi. Harakatning körsatilişi har bir şaql tugalligi va haykal holatidagi vazminlikni bözmaydi.
Rangtasvir va grafikada ham K. öz körinişiga ega. Rangtasvirda şaqlning asosiy unsurlaridan çiziq va nursoya yetakçi örinni egallaydi.
K.ning sönggi bosqiçida rangtasvir monoxrom rang gammasiga öta boşlaydi. Grafikada esa asosiy sof (toza) va tiniq çiziklar asarning emotsional tomonini belgilovçi va asar ğoyasini yorituvçi vositaga aylandi. K. rangtasvirida buyum va obrazlar tasviri ixçam, xarakter jihatidan spektr ranglariga yaqin. Bu ranglar kartina (asar)da tasvirlangan buyum va manzara planlarini aniq, ifodalaydi. Mas, manzara janrida birinçi plan issiq-jigarrang, örta plan yaşil va orka plan moviy, kök ranglarda ifo-dalangan. Bu jixatdan asarlar sahna dekoratsiya (bezak)lariga yaqinlaşadi.
Özbekistonda K.ning sönggi körinişi — akademizm yönalişi köproq S. Yudin, R. Zommer, I. Karnovlarning syujetli kompozitsiyalarida öz ifodasini topdi.
Teatr san'atida K.ning yuzaga kelişi fransuz aktyorlari G. Mondori va J. Floridor faoliyati b-n boğliq. J. Rasin davrida şogirdlari T. Dyupark va M. Şanmele ijodida uslub sifatida poyoniga yetdi. Ayniqsa, Fransiya teatridagi K.ning yaqqol körinişi E. Raşel ijodida namoyon böldi. K. spektakllarida tarixiy aniqlik yetişmagan, zamonaviy qahramonlar antik dunyo kahramonlari qiyofasida talqin qilingan. Spektakllar umumiy tantanavorligi, qat'iy şaklga egaligi va mizansahnalar tuziliş jihatdan simmetriyaga asoslanganligi b-n ajralib turgan.
K.dagi demokratik, realistik yönalişlar J. Molyerning sahnaviy islohotida, aktyorlar M. Baron va A. Lekuvryor ijodida, konservativ yönalişlar saroy teatrida namoyon böldi. 18-a. 2-yarmida K.dagi progressiv yönaliş burjua ma'rifatparvarligi goyalari b-n uzviy boğlangan. K. Neyber (Germaniya), T. Betterton va J. Kembl (Angliya) kabi artistlar ham K.ning yirik vakillaridir. Fransuz burjua rev-yasi davri (1789—94) da F. Talma rahbarligida ilğor teatr arboblari K.ning grajdanlik tendensiyalarini revolyutsion — qahramonlik darajasiga kötardi. Keyinçalik K. san'atida revolyutsion mazmun yöqolib, sahna öyini ritorik formal xususiyatga ega böldi. E. Raşel ijodi fransuz teatridagi K. ning yorqin körinişi edi. 19-a. oxiri — 20-a. boşlarida K.ning estetik normalari «Komedi Fransez» teatrida J. Mune-Syulli, Sara Bernar kabi aktyorlar ijrosida öz aksini topdi.
18-a.ning 30—50-y.larida Rus K.i Ğarbiy Yevropa K.ining asosiy xususiyatlarini saqlab qoldi, unda ma'rifatparvarlik ğoyalari, norozilik mavzulari, kamçiliklarni hajv qiliş keng örin egalladi.
Ad.: Russkaya literatura XVIII v. Epoxa klassitsizma (Sb.st.), M. — L., 1964; Vipper Yu. B., Formirovaniye klassitsizma vo fransuzskoy poezii naçala 17 v., M., 1967; Renessans, Barokko, Klassitsizm. Problema stiley v zapadnoyevropeyskom iskusstve 15—17 vekov, M., 1968; Vseobşaya istoriya arxitekturi v 12 tomax, t. 7, M., 1969; Rotenberg Ye. I., Zapadnoyevropeyskoye iskusstvo 17 veka, M., 1971 (Pamyatniki mirovogo iskusstva, vip. 4, 1-ya seriya).
Q.: Simfonizm, Vena klassik maktabi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КЛАССИЦИЗМ (лот. classicus — намунавий) — антик даврда ўз ривожининг юқори чўққисига эришган қад. Юнон ва Рим санъати меросида шақлланиб, унга тақлид қилиш натижасида юзага келган адабиёт ва санъатдаги услуб, йўналиш. К. тарафдорлари 17—19-а.ларда Францияда, кейинроқ Европанинг бошқа мамлакатларида Уйғониш даври анъаналарини давом эттирган ҳолда (инсон ақл заковатига ишониш, антик давр яратган идеал мутаносибликни ва нисбатларни тан олиш ва эъзозлаш), ўз замонасининг ижтимоий ҳамда эстетик талабларига жавоб тариқасида вужудга келган. Антик давр мифологияси (ривоятлари), таврот воқеаларига мурожаат қилиб, улардан олинган сюжетлар орқали ўз даврларининг этик — ахлоқий ва сиёсий муаммоларини кўтаришта ҳаракат қилдилар. К.да ҳам умумлашма асар яратиш асосий масала ҳисобланади, асарлар бирмунча вазмин, ритм ва нафис мусиқавийликка интилиш асосида яратилди. Одатда, К. ривожи тарихи 2 босқичга ажратилади. 17-а. Францияда шаклланган К. ўзида абсолютизм ғояларини ифодалаган бўлса, 18-а.га келиб К. янги дунёвий идеаллар, маърифатпарварлик ғоялари ва оддий халқ орзу-истақлари ва интилишларига асосланган идеалларга таянган ҳолда ривожланди. К.га хос белгилар дастлаб Италия нафис санъатида (16-а.нинг 2-ярми) пайдо бўлган (А. Палладио, Ж. Виньола, С. Серлио, Ж. Беллори назарий ва амалий фаолиятида, шунингдек, Болонья академик мактаби расмий ҳужжатлари ва ҳ.к.), 17-а. га келиб Францияда барокко тамойилларига қарши курашда К. илдамлаб, яхлит услубий тизимга, 18-а.га келиб умумевропа услубига айланди.
К. эстетикаси рационализм тамойиллари асосига қурилган бўлиб, бадиий асарга ақл ва мантиқ натижаси сифатида қаралади. К. санъати «олий» (тарихий, мифологик, диний) ва «кичик», «паст» (манзара, портрет, натюрморт жанрлари)га ажратилди. К. назариясининг шаклланишида Парижда ташкил топган қироллик академиялари — рассомлик ва ҳайкалтарошлик (1648) ҳамда меъморлик (1671) фаолияти муҳим ўрин эгаллади. К. тамойиллари нафис санъатда, меъморликда шақлларнинг геометрик аниқлиги ва ритмик мантиқий режалаштирилиши ва антик меъморлик шақлларидан кенг кўламда фойдаланишда ёрқин намоён бўлди.
Адабиётда К. адабиётни ижтимоий ҳаёт тараққиёти талаблари б-н узвий алоқада булишини тақозо этди ва шу б-н адабиёт ҳамда санъат (айниқса театр) нинг ўз замонасининг илғор позициясида туриб ривожланишига хизмат қилди. Аммо К.нинг догмата айланган ожиз томонлари адабиёт тараққиётига маълум даражада тўсқинлик қилди. К. ҳаётни изчил ҳаққоният б-н эмас, балки «тозалаб», маълум ижтимоий ва эстетик талаблар қолипига солиб тасвирлашни талаб этди. Бу б-н адабиётда изчил реализмнинг пайдо бўлишига, ижоднинг кенг ва эркин ривожланишига сабаб бўлди.
К.да адабий жанрлар «олий» ва «паст» тарзда таснифланиб, улар орасига қатъий чегара ҳам қўйилган. «Олий» жанрга трагедия, эпопея ва қасида киритилган, уларда давлат хаёти, тарихий воқеа-ҳодисалар, мифлар тасвирланган ва уларнинг асосий қаҳрамонлари қумондонлар, давлат бошлиқлари, мифологик персонажлар, дин пешволари бўлган. К.нинг «паст» жанрига эса комедия, сатира ва масал киритилган. Бўларда уртаҳол инсонларнинг кундалик ҳаётидан олинган воқеа-ҳодисалар тасвирланиши кўзда тутилган. Ҳар бир жанр орасида шу каби аниқ фарклар бўлган. Юксак ва паст, трагик ва комик ҳолатлар тасвирининг аралашиб кетишига йўл қўйилмаган. К.да трагедия етакчи жанр қисобланади. К.нинг бу «олий» жанри француз драматурглари (П. Корнель, Ж. Расин) ижодида юксак даражага кутарилган бўлса, «паст» жанрлар саналган масал (Ж. Лафонтен), сатира (Н. Буало), комедия (Мольер) ҳам ўзининг олий нуқтасига кутарилган. К.нинг эстетик асослари Буалонинг «Шеърий санъат» (1674) достонида баён этилган.
Мазкур йўналиш Европа мамлакатлари адабиётига ҳам кириб борди. Англияда Александр Поп (1688—1744), Жозеф Аддисон (1672-1719), Италияда Ватторио Альфери (1749—1803), Германияда И. В. Гёте (1749—1832), Ф. Шиллер (1759—1805), Россияда А. П. Сумароков (1717—77), Я. Б. Княжнин (1740—91) ва б. ижодкорларнинг асарларида етакчилик қилди. 18-а. охири ва 19-а. бошида К. Европада таназ-зулга учради. У ҳаёт б-н алоқасини тобора йўқотиб, тор шартлилик доирасида депсиниб қолди. Шундан сўнг 19-а.да адабиётдаги К. ўрнини бошқа ижодий метод ва адабий-эстетик йўналишлар эгаллади. К. жаҳон маданияти тарихида инсониятнинг маънавиймаърифий тафаккури ва эстетик дидига жиддий таъсир этадиган ғўзал асарларга асос бўлган метод сифатида қолди.
Мусиқада К. услуби 17-а.да пайдо бўлиб, биринчи навбатда опера жанрида ўз аксини топди (Францияда Ж. Б. Люлли, Италияда «неаполитан опера мактаби» вакиллари). Унга хос эстетик ва ижодий тамойиллар бадиий асарлардаги аниқ мантиқий ғоя, тугал ва мукаммал композицион тузилиш, мусиқа жанрлари ўртасидаги чегараларнинг аниқлигида намоён бўлади. Шу б-н бирга К.да ижодиётдаги ақл ва ҳиссиёт ҳамда ҳаққоният ва ғўзаллик асосларининг ўзаро мувозанати муҳим ўрин тутади. 18-а.да К. услуби Европанинг бошка мамлакатлари (Австрия, Германия, Россия ва б.)да ҳам таркиб топди ва ўз чўққисига кўтарилди (қ. Вена классик мактаби). Шу давр К. оқими маърифатпарварлик ғоялари б-н узвий боғлиқ ҳолда ривожланиб, муайян асарларида изчил халқчиллик, ҳаётни ички зиддиятларнинг динамик ривожи орқали, тўлақонли акс эттирилиши б-н ажралиб турди (яна қ. Симфонизм).
Меъморликда К. услубида қурилган меъморий композицияларда меъморлик ордерлари тизими муҳим роль ўйнади. К. меъморлари кўпинча ордер ва уларнинг нисбатлари ҳамда шақлларини антик даврдагига хос кўринишда ифодалашга ҳаракат қилдилар. К. меъморлигида шақллар жиддий ва сипо, фазовий кенглик ечимининг аниқлиги ҳамда меъморликда ишлатилган унсур (колонна, пилястр, фриз, карниз ва б.)ларнинг аниқ, ритмга бўйсунганлиги, ранг ва шақл ритмининг аниқлиги б-н характерланади. К. услубида қурилган бино интерьерлари (хона, далон, зал ва б.) ҳам ўз бадиий ечими б-н ажралиб туради. Хоналарда қўлланилган ранг, шақл ва чизиқлар «ақл б-н тартибга келтирилганлиги» ўзига хосдир. Сипо, жиддий ишланган безаклар қам ундаги жиддийлик ва вазминликка халақит бермайди. К. меъморлари антик давр меросидан, унинг меъморлик унсур ва оҳангларидан кенг фойдаланиш б-н бирга уларнинг умумий архитектоника қонунлари моҳиятини билишга ҳам харакат қиладилар.
К. меъморлигининг асосий услуби бўлган ордер тизими антик давр меъморлиги ордер тизимига яқин ва шу б-н бирга янги давр руҳи б-н суғорилганлиги кўзга ташланиб туради. Бу хусусият нисбат ва шақлларнинг ўзгармагани ҳолда бирмунча нафислашгани, босиқлиги ҳамда технологияси (тош, бетон, темир ва б.), устун ва тўсин яратишда ишлатилиши ҳамда К. биноларининг интерьерлари ҳам ўзига хосдир. Уларда ишлатилган шақл, ранглар майин, фазовий кенглик бўлинишлари аниқ. Маҳобатли мойбўёқ рассомлиги ҳам К. интерьерларида кенг ишлатилган. Унда рассомлар истиқболнинг иллюзион имкониятларидан унумли фойдаланганлар. Бу расмлар бино умумий ғоявий-эстетик мазмунига ҳамоҳанг бўлиб, К. меъморлигига хос улуғворлик ва салобатлилик томонларини янада бўрттиришга хизмат қилди. Шаҳарсозлик Уйғониш даври ва бароккога хос хусусиятларга таянган ҳолда ривожланиб шаклланди. «Идеал шаҳар» йўриқномаси ишланди (Версаль), 18-а. нинг 2-ярмида планлаштиришнинг янги услуби шаклланди. Шаҳар қурилишида биноларни табиат б-н уйғунлаштиришни таъминлаш, кенг очиқ майдонлар ташкил этиш, уларни куча ва дарё (анҳор) ёқалари бўйлаб қўшиб ишлаш бошланди. Шақлларнинг мақсадга мувофиқлиги, ихчам безакларнинг нозиклиги, табиат б-н уйғунлиги 18—19-а. бошларида «палладиочилар» ижодида ўз аксини топди (шаҳар ва шаҳардан ташқаридаги сарой-уйлар ва виллалар).
Ўзбекистонда К. белгилари 19-а. охири — 20-а. бошларида меъморлик санъатида В. Гейнцельман, А. Бенуа, Г. Сваричевский қабилар ижодида (Шарқ-Византия, Рим-Византия шақллари) қўлланилди. Бино капителида иони ордери ўрнида услублаштирилган пахта безаги ўз ифодасини топди. Маъмурий бинолар бош тарзини қатор устунли баланд ва ҳашаматли қилиб барпо қилишда қад. мумтоз услуб қўлланилиб, миллий меъморлик анъаналари қўшимча қилинган.
Тасвирий санъатда К. бароккога, 18-а. дан эса рококо санъатига қарши курашда ривожланди. Тасвирлар уйғун, жозибадор, улуғвор, тантанали бўлишига аҳамият берилиб, образлар ҳашаматли қиёфа ва шақлларда ифодаланди. Картиналарда воқеа иштирокчилари биринчи пландагилар б-н (саҳнадагидек) ёнма-ён кўрсатилди. Францияда К. 17-а. 1-ярмида тўла шаклланди (рассом Н. Пуссен ва б.), кейин Европа мамлакатларида тарқалди. 18-а. 2-ярмида, 19-а. бошларида ҳукмрон услубга айланди (Францияда рассом Ж. Давид, Германияда рассомлардан А. ва В. Тишбейнлар, А. Менго, ҳайкалтарош И. Шадов, Италияда хайкалтарош А. Канова). 19-а. бошида АҚШ ва Лотин Америкасида, Россияда 18-а. охири ва 19-а. бошларида тарқалди (ҳай-калтарош И. Прокофьев, И. Мартос, рассомлар А. Лосенко, А. Иванов ва б.).
Ҳайкалтарошлик санъатида К. шақлларнинг тугаллиги, тиник, ишланганлиги, нурсоя ўйинининг нозиклиги, чизикларнинг мусиқавийлиги ва ритми б-н ажралиб туради. Ҳаракатнинг кўрсатилиши ҳар бир шақл тугаллиги ва ҳайкал ҳолатидаги вазминликни бўзмайди.
Рангтасвир ва графикада ҳам К. ўз кўринишига эга. Рангтасвирда шақлнинг асосий унсурларидан чизиқ ва нурсоя етакчи ўринни эгаллайди.
К.нинг сўнгги босқичида рангтасвир монохром ранг гаммасига ўта бошлайди. Графикада эса асосий соф (тоза) ва тиниқ чизиклар асарнинг эмоционал томонини белгиловчи ва асар ғоясини ёритувчи воситага айланди. К. рангтасвирида буюм ва образлар тасвири ихчам, характер жиҳатидан спектр рангларига яқин. Бу ранглар картина (асар)да тасвирланган буюм ва манзара планларини аниқ, ифодалайди. Мас, манзара жанрида биринчи план иссиқ-жигарранг, ўрта план яшил ва орка план мовий, кўк рангларда ифо-даланган. Бу жихатдан асарлар саҳна декорация (безак)ларига яқинлашади.
Ўзбекистонда К.нинг сўнгги кўриниши — академизм йўналиши кўпроқ С. Юдин, Р. Зоммер, И. Карновларнинг сюжетли композицияларида ўз ифодасини топди.
Театр санъатида К.нинг юзага келиши француз актёрлари Г. Мондори ва Ж. Флоридор фаолияти б-н боғлиқ. Ж. Расин даврида шогирдлари Т. Дюпарк ва М. Шанмеле ижодида услуб сифатида поёнига етди. Айниқса, Франция театридаги К.нинг яққол кўриниши Э. Рашель ижодида намоён бўлди. К. спектаклларида тарихий аниқлик етишмаган, замонавий қаҳрамонлар антик дунё каҳрамонлари қиёфасида талқин қилинган. Спектакллар умумий тантанаворлиги, қатъий шаклга эгалиги ва мизансаҳналар тузилиш жиҳатдан симметрияга асосланганлиги б-н ажралиб турган.
К.даги демократик, реалистик йўналишлар Ж. Мольернинг саҳнавий ислоҳотида, актёрлар М. Барон ва А. Лекуврёр ижодида, консерватив йўналишлар сарой театрида намоён бўлди. 18-а. 2-ярмида К.даги прогрессив йўналиш буржуа маърифатпарварлиги гоялари б-н узвий боғланган. К. Нейбер (Германия), Т. Беттертон ва Ж. Кембл (Англия) каби артистлар ҳам К.нинг йирик вакилларидир. Француз буржуа рев-яси даври (1789—94) да Ф. Тальма раҳбарлигида илғор театр арбоблари К.нинг гражданлик тенденцияларини революцион — қаҳрамонлик даражасига кўтарди. Кейинчалик К. санъатида революцион мазмун йўқолиб, саҳна ўйини риторик формал хусусиятга эга бўлди. Э. Рашель ижоди француз театридаги К. нинг ёрқин кўриниши эди. 19-а. охири — 20-а. бошларида К.нинг эстетик нормалари «Комеди Франсез» театрида Ж. Муне-Сюлли, Сара Бернар каби актёрлар ижросида ўз аксини топди.
18-а.нинг 30—50-й.ларида Рус К.и Ғарбий Европа К.ининг асосий хусусиятларини сақлаб қолди, унда маърифатпарварлик ғоялари, норозилик мавзулари, камчиликларни ҳажв қилиш кенг ўрин эгаллади.
Ад.: Русская литература XVIII в. Эпоха классицизма (Сб.ст.), М. — Л., 1964; Виппер Ю. Б., Формирование классицизма во французской поэзии начала 17 в., М., 1967; Ренессанс, Барокко, Классицизм. Проблема стилей в западноевропейском искусстве 15—17 веков, М., 1968; Всеобщая история архитектуры в 12 томах, т. 7, М., 1969; Ротенберг Е. И., Западноевропейское искусство 17 века, М., 1971 (Памятники мирового искусства, вып. 4, 1-я серия).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.