Ibtidoiy san'at
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 38–40-b. — ziyouz.com
Ibtidoiy san'at - ibtidoiy jamoa tuzumi davri san'ati. Ilk namunalari hoz. tipdagi odam paydo bölgan sönggi paleolit davri (taxm. mil. av. 30ming yilliklar) ga mansub. I. s. ibtidoiy jamoa kişisiga dunyoni özgartirişda orttirgan tajribalarini avloddan avlodga uzatuvçi kuç, dunyo töğrisidagi tuşunça va bilimlarini aks ettiruvçi vosita bölib xizmat qilgan. Tasvirlaş ibtidoiy odam uçun öz tuşunça va ma'naviy madaniyatini, tasavvurini ifodalaşga xizmat qilgan. Şular zaminida asta-sekin inson faoliyatining turli şakl va kUri-nişlari yuzaga kelgan. San'atning yuzaga kelişi insoniyat taraqqiyotida buyuk bosqiç böldi. Ibtidoiy jamoa içida ijtimoiy aloqalarni yuzaga kelişiga, ma'naviy olamni, ularning gözallik haqidagi tuşunçalarini şakllanişiga xizmat qilgan san'at öz rivojida animizm (tabiat hodisalariga insoniy fazilatlarni beriş) va totemizm (hayvonlarga siğiniş, uruğ jamoasining kelib çiqişini biror hayvonga taqalişi) kabi afsona va qaraşlarga tayangan. Dastlab sodda şakli, belgi tarzidagi tasvirlardan asta-sekin hayvonlar xususiyati, körini-şi, xarakterini haqkrniy va tölaqonli tasvirini yaratişga ötişdan va şular asosida kişilar qayoti, yaşaş tarzi haqida keng mulohaza yuritadigan murakkab kompozitsiyalar yaratiş jarayoniga yetib borgan, realistik şakllar zaminida esa soddalaştirilgan handasiy şakllar darajasiga qadar kötarilgan belgi va siymolar orqali murakkab his-tuyğu, fikrlarni ifodalovçi naqş mujassamotlari va yozuvlar paydo bölişiga olib kelgan. I. s ning ilk namunalarida ovçilik b-n şuğullangan inson öz muhitini — ov manzaralarini aks ettirib ğorlarning devorlariga, qoyatoşlar va b. ga işlagan tasvirlarida (böyab, börtma hosil qilib işlangan), loydan tayyorlangan, toşni yönib işlagan haykallarida ovlanadigan hayvonlar (zubr, ot, ki-yik, mamont, yovvoyi hayvonlar va b.), odamzotlarni (köproq ayollar)ni ifodalagan (Fransiyaning La-Ferrasi, Lasko ğorlari, Ispaniyaning Altamira ğori, Sahroi Kabirning Tassilin-Ajar degan joyidagi qad. odamlar yaşagan qarorgoxlar va b.). Ibtidoiy san'atkorlar tasviriy san'atning hamma turlari (rangtasvir, grafika, haykaltaroşlik) ga mansub asarlarida hayotni sinçkovlik b-n kuzatganlari közga taşlanadi. Odam va odamsifat maxluklar, qöl izlari, çizma belgilar va b. tasvirlar kam uçraydi. Ğordagi tasvirlar qora, qizil, sariq va jigarrang mineral böyoklar b-n işlangan, barelyef körinişidagi tasvirlar kam, sodda realizmga xos hay-kaltaroşlik (odam va hayvon şakllari), badiiy (suyak va yoğoç) öymakorlik namunalari paydo bölgan. Tabiat ibtidoiy afsonalarga asoslangan insoniy sifatlarga ega bölgan obrazlarda aks ettirilgan. Me'morlik rivojlanib, uylar yertöla tarzida dumaloq, törtburçak şaklida qurilgan, bunday xonalarga uzun yölaklar orqali kirilgan. Ba'zan xom-aşyolar sifatida yirik hayvonlarning suyaklaridan foydalanilgan. Bunday san'at namunalari Ukraina, Belorussiya, Sibirdan köplab topilgan.
Ovçilikdan dehqonçilik va çorvaçilikka ötilişi san'atda yangi an'analarni yuzaga keltirgan. Tasviriy san'atda köp şaklli mujassamotlar paydo bölib, odamlar va hayvonlar harakatda, kuraşda tasvirlana boşlagan. Amaliy bezak san'atining kup turlari (kulollik, töqimaçilik, metallga işlov beriş va b.) rivojlangan. Murakkab va mavhum tuşunçalarni ifoda etuvçi tasvirlar. yuzaga kelgan, bezak naqş yanada jadal rivojlangan, rözğor buyumlari, xonalar, kiyimlar naqşlar b-n bezatilgan. Misr, Hindiston, Old, Kiçik va Örta Osiyo, Xi-toyda dehqonçilik afsonalari b-n boğliq san'at (naqşli sirlangan sopol buyumlar) keng tarqalgan, bezak naqşlar b-n bir qatorda mayda hay-kaltaroşlik rivojlangan. Me'morlik jamoa manzilgoxlari qurilişida na-moyon bölgan. Örta Osiyo va ikki dare oraliğida kup xonali uylar xom ğiştli, novdalardan yiğilgan sinçli, poli loy suvoqli qilib qurilgan. Neolit davrida yirik toşlardan iborat megalitli qurilmalar paydo bölgan.
Baliq ovlaş va ovçilik saklangan kabilalar (Şim. Yevropa va Osiyo oraliğidagi xudud) da qad. mavzudagi va realistik san'at şakllari yonma-yon hukm surgan. Bularga kryatoş rasmlari, loy, yoğoç va suyak (şox) dan yasalgan haykallar kiradi. Kup rasmlarda umumlaştiriş, şartli tasvirlarda mujassamot işlaş hollarini kuriş mumkin. Sönggi jez davri va temir dav-rining boşlarvda hayvonlarni tasvirlaş uslubi şakllangan. Yunonistonning Şarq va Xitoy b-n madaniy aloqalari yangi mazmun, obraz va tasviriy vositalarni paydo bölişini ta'min-lagan. I. s. ning keyingi davrlari i. ç. kuçlarining ösişi, mehnat taqsimo-tining rivoji, ibtidoiy jamoa tuzumini sinfiy jamiyatga bölinişi b-n boğliq. Bu davrda qal'alar qurilişi, dinlar taqozosi b-n yangi tasviriy san'at asarlari vujudga keldi, ibodatxona, maqbaralar bezatildi. Badiiy hunarmandlik rivojlandi. I. s. şakllari b-n uyğunlaşib ketgan boy va rang-barang san'at ibtidoiy jamoa tu-zumi birmunça saklangan xalqlar (Avstraliya, Jan. Amerika, Afrika va b.) orasida 19—20-a. largaça mavjud bölgan.
Özbekiston hududidan mezolit davriga mansub Zarautsoy rasmlari tasvirlari va b. topilgan (yana q. Bironsoy rasmlari, Boşqizilsop rasmlari, Burgansoy rasmlari, Sarmişsoy qoya rasmlari, Soymalitoş rasmlari, Suratlisoy rasmlari, Qoraöngir qoya rasmlari).
Musiqa ijodiyotining ilk kurinişlari ham ibtidoiy jamoa davrida, asosan, ovçilik va terimçilik b-n kun keçirgan odamlarning mehnat va marosimlari jarayonida yuzaga keladi. Ommaviy öyinlarning urğu-zarbalari, jodu-afsun ohang iboralari, hayvonlar ovoziga taklid sadolari, signal (darak beruvçi) qiçqiriq-baqiriqlardan asta-sekin aynan musika xusu-siyatlariga ega bölgan ifodaviy vosi-talar qaror topadi. Ular, asosan, odam tanasi (qöl-oyoq) harakatlarini aks ettiruvçi ritmik tuzilmalar, usullar, şuningdek, odam ovozi, nutq intonatsiyasi ta'sirçanligiga asoslangan ohang iboralari tarzida rivoj topadi. Şu b-n birga toş, suyak, yoğoç, çi-ğanoq, şox kabi tabiat narsalari ilk musiqa çolğulari, «musiqa qurollari» sifatida qöllanila boşlaydi. Bulardan hozirgaça saqlanib qolgan turli şiqildoq, zuvilça kabi idiofonlar, puflama (quştak, burğu, sibizğa), urma (qayroq, dovul va h. k.) çolğularni körsatiş mumkin.
Dehqonçilik va çorvaçilikka ötiş davrida oldin muayyan tartib hamda aniq balandlikka ega bölmagan tovuş nisbatlari asosida tovuşqator, parda tuzilmalari, ölçov va vaznning ilk şakllari yuzaga keladi. Mazkur jara-yonda oddiy (xususan, mavsum marosim) qöşiqlar, muayyan mavzuli çolğu kuylar qaror topadi.
Ne'mat Abdullayev, Olimjon Bekov.
Q.: Bironsoy rasmlari, Burgansoy rasmlari, Soymalitoş rasmlari, Suratlisoy rasmlari
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИБТИДОИЙ САНЪАТ - ибтидоий жамоа тузуми даври санъати. Илк намуналари ҳоз. типдаги одам пайдо бўлган сўнгги палеолит даври (тахм. мил. ав. 30минг йилликлар) га мансуб. И. с. ибтидоий жамоа кишисига дунёни ўзгартиришда орттирган тажрибаларини авлоддан авлодга узатувчи куч, дунё тўғрисидаги тушунча ва билимларини акс эттирувчи восита бўлиб хизмат қилган. Тасвирлаш ибтидоий одам учун ўз тушунча ва маънавий маданиятини, тасаввурини ифодалашга хизмат қилган. Шулар заминида аста-секин инсон фаолиятининг турли шакл ва кУри-нишлари юзага келган. Санъатнинг юзага келиши инсоният тараққиётида буюк босқич бўлди. Ибтидоий жамоа ичида ижтимоий алоқаларни юзага келишига, маънавий оламни, уларнинг гўзаллик ҳақидаги тушунчаларини шаклланишига хизмат қилган санъат ўз ривожида анимизм (табиат ҳодисаларига инсоний фазилатларни бериш) ва тотемизм (ҳайвонларга сиғиниш, уруғ жамоасининг келиб чиқишини бирор ҳайвонга тақалиши) каби афсона ва қарашларга таянган. Дастлаб содда шакли, белги тарзидаги тасвирлардан аста-секин ҳайвонлар хусусияти, кўрини-ши, характерини ҳақкрний ва тўлақонли тасвирини яратишга ўтишдан ва шулар асосида кишилар қаёти, яшаш тарзи ҳақида кенг мулоҳаза юритадиган мураккаб композициялар яратиш жараёнига етиб борган, реалистик шакллар заминида эса соддалаштирилган ҳандасий шакллар даражасига қадар кўтарилган белги ва сиймолар орқали мураккаб ҳис-туйғу, фикрларни ифодаловчи нақш мужассамотлари ва ёзувлар пайдо бўлишига олиб келган. И. с нинг илк намуналарида овчилик б-н шуғулланган инсон ўз муҳитини — ов манзараларини акс эттириб ғорларнинг деворларига, қоятошлар ва б. га ишлаган тасвирларида (бўяб, бўртма ҳосил қилиб ишланган), лойдан тайёрланган, тошни йўниб ишлаган ҳайкалларида овланадиган ҳайвонлар (зубр, от, ки-йик, мамонт, ёввойи ҳайвонлар ва б.), одамзотларни (кўпроқ аёллар)ни ифодалаган (Франциянинг Ла-Ферраси, Ласко ғорлари, Испаниянинг Альтамира ғори, Саҳрои Кабирнинг Тассилин-Ажар деган жойидаги қад. одамлар яшаган қароргохлар ва б.). Ибтидоий санъаткорлар тасвирий санъатнинг ҳамма турлари (рангтасвир, графика, ҳайкалтарошлик) га мансуб асарларида ҳаётни синчковлик б-н кузатганлари кўзга ташланади. Одам ва одамсифат махлуклар, қўл излари, чизма белгилар ва б. тасвирлар кам учрайди. Ғордаги тасвирлар қора, қизил, сариқ ва жигарранг минерал бўёклар б-н ишланган, барельеф кўринишидаги тасвирлар кам, содда реализмга хос ҳай-калтарошлик (одам ва ҳайвон шакллари), бадиий (суяк ва ёғоч) ўймакорлик намуналари пайдо бўлган. Табиат ибтидоий афсоналарга асосланган инсоний сифатларга эга бўлган образларда акс эттирилган. Меъморлик ривожланиб, уйлар ертўла тарзида думалоқ, тўртбурчак шаклида қурилган, бундай хоналарга узун йўлаклар орқали кирилган. Баъзан хом-ашёлар сифатида йирик ҳайвонларнинг суякларидан фойдаланилган. Бундай санъат намуналари Украина, Белоруссия, Сибирдан кўплаб топилган.
Овчиликдан деҳқончилик ва чорвачиликка ўтилиши санъатда янги анъаналарни юзага келтирган. Тасвирий санъатда кўп шаклли мужассамотлар пайдо бўлиб, одамлар ва ҳайвонлар ҳаракатда, курашда тасвирлана бошлаган. Амалий безак санъатининг куп турлари (кулоллик, тўқимачилик, металлга ишлов бериш ва б.) ривожланган. Мураккаб ва мавҳум тушунчаларни ифода этувчи тасвирлар. юзага келган, безак нақш янада жадал ривожланган, рўзғор буюмлари, хоналар, кийимлар нақшлар б-н безатилган. Миср, Ҳиндистон, Олд, Кичик ва Ўрта Осиё, Хи-тойда деҳқончилик афсоналари б-н боғлиқ санъат (нақшли сирланган сопол буюмлар) кенг тарқалган, безак нақшлар б-н бир қаторда майда ҳай-калтарошлик ривожланган. Меъморлик жамоа манзилгохлари қурилишида на-моён бўлган. Ўрта Осиё ва икки даре оралиғида куп хонали уйлар хом ғиштли, новдалардан йиғилган синчли, поли лой сувоқли қилиб қурилган. Неолит даврида йирик тошлардан иборат мегалитли қурилмалар пайдо бўлган.
Балиқ овлаш ва овчилик сакланган кабилалар (Шим. Европа ва Осиё оралиғидаги худуд) да қад. мавзудаги ва реалистик санъат шакллари ёнма-ён ҳукм сурган. Буларга крятош расмлари, лой, ёғоч ва суяк (шох) дан ясалган ҳайкаллар киради. Куп расмларда умумлаштириш, шартли тасвирларда мужассамот ишлаш ҳолларини куриш мумкин. Сўнгги жез даври ва темир дав-рининг бошларвда ҳайвонларни тасвирлаш услуби шаклланган. Юнонистоннинг Шарқ ва Хитой б-н маданий алоқалари янги мазмун, образ ва тасвирий воситаларни пайдо бўлишини таъмин-лаган. И. с. нинг кейинги даврлари и. ч. кучларининг ўсиши, меҳнат тақсимо-тининг ривожи, ибтидоий жамоа тузумини синфий жамиятга бўлиниши б-н боғлиқ. Бу даврда қалъалар қурилиши, динлар тақозоси б-н янги тасвирий санъат асарлари вужудга келди, ибодатхона, мақбаралар безатилди. Бадиий ҳунармандлик ривожланди. И. с. шакллари б-н уйғунлашиб кетган бой ва ранг-баранг санъат ибтидоий жамоа ту-зуми бирмунча сакланган халқлар (Австралия, Жан. Америка, Африка ва б.) орасида 19—20-а. ларгача мавжуд бўлган.
Ўзбекистон ҳудудидан мезолит даврига мансуб Зараутсой расмлари тасвирлари ва б. топилган (яна қ. Биронсой расмлари, Бошқизилсоп расмлари, Бургансой расмлари, Сармишсой қоя расмлари, Соймалитош расмлари, Суратлисой расмлари, Қораўнгир қоя расмлари).
Мусиқа ижодиётининг илк куринишлари ҳам ибтидоий жамоа даврида, асосан, овчилик ва теримчилик б-н кун кечирган одамларнинг меҳнат ва маросимлари жараёнида юзага келади. Оммавий ўйинларнинг урғу-зарбалари, жоду-афсун оҳанг иборалари, ҳайвонлар овозига таклид садолари, сигнал (дарак берувчи) қичқириқ-бақириқлардан аста-секин айнан мусика хусу-сиятларига эга бўлган ифодавий воси-талар қарор топади. Улар, асосан, одам танаси (қўл-оёқ) ҳаракатларини акс эттирувчи ритмик тузилмалар, усуллар, шунингдек, одам овози, нутқ интонацияси таъсирчанлигига асосланган оҳанг иборалари тарзида ривож топади. Шу б-н бирга тош, суяк, ёғоч, чи-ғаноқ, шох каби табиат нарсалари илк мусиқа чолғулари, «мусиқа қуроллари» сифатида қўлланила бошлайди. Булардан ҳозиргача сақланиб қолган турли шиқилдоқ, зувилча каби идиофонлар, пуфлама (қуштак, бурғу, сибизға), урма (қайроқ, довул ва ҳ. к.) чолғуларни кўрсатиш мумкин.
Деҳқончилик ва чорвачиликка ўтиш даврида олдин муайян тартиб ҳамда аниқ баландликка эга бўлмаган товуш нисбатлари асосида товушқатор, парда тузилмалари, ўлчов ва вазннинг илк шакллари юзага келади. Мазкур жара-ёнда оддий (хусусан, мавсум маросим) қўшиқлар, муайян мавзули чолғу куйлар қарор топади.
Неъмат Абдуллаев, Олимжон Беков.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.