Romantizm
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 239–242-b. — ziyouz.com
Romantizm (frans. romantisme) — 18-a.ning 1-yarmi — 19-a.da Yevropa, şuningdek, Amerika adabiyeti va san'atida paydo bölgan hamda jahon böylab keng tarqalgan oqim. R. ispança romans sözidan olingan bölib, bu suz dastlab lirik va qahramonlik mazmunidagi qöşiqni, keyinçalik esa ritsarlar haqidagi katta epik asarlarni anglatgan. «Romantik» sifatdoşi 17-a. da roman tillarida yozilgan avantyura va qahramonlik ruhi b-n suğorilgan asarlarga nisbatan qöllana boşlagan. Ingliz yozuvçilari va adabiyotşunoslari 18-a.da Örta asrlar va Uyğoniş davrlari adabiyeti haqida bahs borganda şu suzdan foydalanganlar. Angliyaga R.ning kirib kelişi arafasida (18-a.ning 2-yarmi) şe'riyatning muhim unsuri hisoblangan barça ğayrioddiy, sirli, ğaroyib va fantastik narsalar (tuyğular, holatlar, sarguzaştlar) romantik sözi orqali ifodalana boşlagan. 18-a. oxirida Germaniyada, 19-a. boşlarida esa Fransiyada, şuningdek, Italiya, Polşa, Rossiya kabi mamlakatlarda R. klassitsizmdan farqlanuvçi adabiy oqimning nomi sifatida iste'molga kirgan.
R. Yevropadagi barça mamlakatlarni öz qamroviga olgan ğayrima'rifatparvarlik harakatining samarasidir. Buyuk fransuz inqilobining natijalaridan qoniqmaslik bu oqimning paydo bölişida ijtimoiy zamin bulib xizmat etgan. Burjua jamiyatidagi turmuş tarziga, jamiyat a'zolaridagi xudbinlik va axloqsizlik körinişlariga qarşi kayfiyat, sanoat, siyosat va ilmfan sohalaridagi taraqqiyotning yangiyangi ziddiyatlarni keltirib çikarişi romantiklarda mutlaq ideallarga intiliş hissini uyğotdi. Ular hayotni qisman takomillaştirişni emas, balki undagi barça ziddiyatlarni butunlay bartaraf etişni orzu qiddilar. Ideal b-n voqelik örtasida katta farqning borligi R.da özining yorqin ifodasini topdi va bu hol R. ga xos 2 yunalişning mohiyatini belgilab berdi. Agar ayrim romantiklar ijodida hayotda akl bovar qilmaydigan, sirli kuçlar hukmronlik qiladi, binobarin, takdirga tan beriş kerak, degan fikr ustuvorlik qilgan bulsa (U. Vordsvort, S. T. Kolrij, R. Sauti, F. R. Şatobrian, V. A. Jukovskiy), boşqa birlari (J.
N. Bayron, P. B. Şelli, A. Mitskeviç, M. Yu. Lermontov) ijodida zulm va zöravonlik dunyosiga qarşi kuraş va undan norozilik kayfiyati yetakçi ahamiyatga ega.
R.da ideal b-n voqelik örtasidagi ziddiyatni ifodalovçi vositalardan biri kinoya (A. Myusse, G. Geyne va b.). Dastlab kinoya har qanday tarixiy voqelik nisbiydir, degan fikrning e'tirof etilişini anglatgan bulsa, keyinçalik romantik ideallarning röyobga çiqmasligini anglaş hissi b-n töyingan.
R. namoyandalari jamiyatdagi rangeiz hollarga qarşi ölaroq fantastika, xalq rivoyatlari, tabiat manzaralari, ötgan tarixiy kunlar, olis xalqlar va mamlakatlar turmuşi, urfodatlari hamda xulqatvorlarini tasvir doirasiga tortdilar; katta işqiy extiroslar va ruhiy hayot tasviriga alohida e'tibor berdilar. Şu sababdan din, san'at va falsafaning R.dagi örni va ahamiyati mislsiz darajada oşdi.
Klassitsizm estetikasidagi «tabiatga taqlid» tamoyiliga qarşi ölaroq romantiklar san'atkorning ijodiy faolligini özlarining ustuvor aqidalari deb bildilar. San'atkor, R. estetikasiga köra, real olamni uzgartiriş huquqiga ega: u özining gözal va haqiqiy, binobarin, real olamini yaratadi; modomiki, san'at bu olamdagi eng yuksak kadriyatni taşkil etar va bu olamning mohiyatini ifodalar ekan, demak, u reallikdir. San'at asari, R. estetikasiga köra, bamisoli tirik organizm, badiiy şakl esa mazmunning pustloği yoki ğilofi emas, balki şu mazmunning içiçidan ösib çiquvçi va mazmun b-n uzviy ravişda boğliq hodisa. Romantiklar estetikadagi mezonlaştiriş hollarini, san'atning yaxşi maqsadda bölsada, muayyan çegara ustunlari b-n öralişini inkor etib, san'atkorning ijodiy erkinligini ehtiros b-n himoya qildilar. Şunga karamay, ular özlarining yangi estetik qonun va qoidalarini ham işlab çiqdilar (Mas, q. Uslub).
R. davrida yangi badiiy şakllar maydonga keldi. Tarixiy roman, fantastik qissa, liroepik doston janrlari, sahna san'atidagi islohotlar şu davrning ajoyib samaralaridir. Lirika xuddi şu davrda özining ikkinçi bahorini keçirdi. Şe'riy sözning yangiyangi ma'no qirralari kaşf etildi va şe'riy söz his va tuyğu silsilalarini ifodalaş uçun istioraviy vositalar b-n boyidi. Şe'riyatda musiqiy va tasviriy ibtido özaro uyğunlaşdi; san'at, falsafa va dinning omuxta körinişlari paydo bölib, san'at turlarining özaro yaqinlaşiş, oddiy hodisalar b-n ğayrioddiy hodisalarning, komizm b-n tragizmning uyğunlaşiş jarayoni avj oldi. Fantastikaga, hajviy mubolağalarga, şaklning oşkora şartliligiga moyillik R. namoyandalarining badiiy tasvirdagi öziga xosligini belgilovçi omillarga aylandi.
Germaniya R.ning klassik mamlakati bölib, Buyuk fransuz inqilobi şabadalarining bu yerdan esib ötişi ijtimoiy muammolarning falsafa, etika va, ayniqsa, estetika sohalariga ravon kirib borişiga imkon berdi. Nemis yozuvçilari va nazariyotçilarining Iyen maktabi (V. G. Vakkenroder, Novalis, akauka F. A. Şlegellar va b.) tomonidan işlab çiqilgan romantik estetika va dunyoni romantik his etiş asoslari nemis R.ining birinçi avlodi vakillari ijodida özining dastlabki samaralarini berdi (Tikning «Etik kiygan muşuk» komediyasi, Novalisning «Tun madhiyalari» lirik turkumi va «Genrix fon Ofterdingen» romani va b.). Nemis romantiklarining ikkinçi avlodi (Geydelberg maktabi) din, milliy utmiş va xalq oğzaki ijodiga köproq qizikdi (L. Arniv va Brentano töplagan «Bolaning sehrli şoxi» xalq qöşiklari töplami, akauka Ya. va V. /rilşlarning ertaklari). Şu davrda lirik şe'riyat ham kamol topdi (Y. Eyxendorf). Folkloristika va adabiyotşunoslikdagi birinçi yönaliş — mifologik maktabga asos solindi. Jamiyat va insoniyat taraqqiyoti muammolariga e'tibor karatiş, tarixiy jarayonning ziddiyatliligi, hatto halokatli oqibatlarga olib borişi mumkinligini his etiş ingliz R.ga xos xususiyatlardir. Dunyoni aklidrok yordamida qayta quriş mumkinligiga işonmagan şoirlar avlodi (U. Vordsvort, S. T. Kolrij, R. Sauti) insonning botiniy hissiyotiga çuqurroq kirişni tarğib qildilar. Milliy ötmiş va xalq oğzaki ijodiga qiziqiş Valter Skottning Yevropa adabiyotlaridagi tarixiy roman janriga asos solişi va örta asrlar hayotidan olingan romantik asarlarning maydonga kelişi b-n yakunlandi. «Londonlik romantiklar» guruhi vakili J. Kits şe'riyatida dunyoning va inson tabiatining gözalligi öz in'ikosini topdi. Kuraş va norozilik kayfiyati b-n yöğrilgan J. N. Bayron va P. B. Şellining romantik ijodi ingliz R.i öz taraqqiyotining yuksak bosqiçiga kirganini namoyiş etdi.
Fransiya da klassitsizm an'analari uzoq vaqtgaça öz kuçini saqlab keldi. Şu tufayli R.ning fransuz adabiyoti va san'atiga kirib kelişi katta qiyinçilik b-n keçdi. Faqat 19-a.ning 20-y.laridagina R. fransuz adabiyotidan özining qonuniy örnini egalladi. Ma'rifatparvarlik davri merosi va ötmişdagi adabiy an'analar b-n uzviy aloqa, davrning dolzarb ijtimoiy-siyosiy muammolariga qiziqiş fransuz R.ining ajralmas xususiyatlaridir. Fransiyada R.ning şakllanişi, birinçi navbatda liropsixologik roman va qissa janrlarining yaratilişi b-n boğliq (F. R. Şatobrianning «Atala» va «Rene», J. Stalning «Deolfina» va «Korina yoki Italiya», E. P. Senankurning«Oberman» asarlari va b.). Fransuz R. i davrida şe'riyat, ayniqsa, gullabyaşnadi (A. Lamartin, V. Gyugo, A. Vini, A. Myusse, Ş. O. SentByov va b.). Eski san'at tarafdorlari b-n qizğin kuraş natijasida romatik drama janri qam tantana qilib, teatr saxlalaridan munosib örin egalladi (A. Dyuma, V. Gyugo, A. Vini, A. Myusse). Roman janrining psixologik (A. Myusse), tarixiy (A. Vini, ilk O.de Balzak, P. Merime) va ijtimoiy (V. Gyugo, Jorj Sand, E. Syu) turlari maydonga keldi. R. adabiy tanqid sohasida ham öz nişonalarini berib, SentByov asosçisi bölgan biografik metodning tuğilişiga zamin hozirladi.
Rossiyada R.ning tuğilişi 1812 y. Vatan uruşidan keyingi milliy kötariliş davri b-n boğliq. Rus adabiyotida R. kurtaklari romantik doston janri (Mas, A. S. Puşkin «janubiy» dostonlari)ning yuzaga kelişi b-n aniqlik kasb etdi. Bayronning Şarq dostonlari ta'sirida yozilgan rus romantik dostonlarida yangi tasvir tamoyillari közga taşlandiki, bular boş qahramon takdiri tasvir etilganligi, doston matnidagi uslublarning rang-barangligi, ijodkorning tarixiy haqiqatdan çekinib, öz badiiy versiyasini yaratganligidir. Doston rus R.i. taraqqiyotida şu qadar muhim rol öynadiki, hatto romantik nasr va dramaturgiya asarlari ulardagi yetakçi kolliziyalarning rivojlantirilişi hisobiga maydonga keldi. V. A. Jukovskiy, K. N. Batyuşkov, A. S. Puşkin, M. Yu. Lermontov va b.ning romantik asarlari).
R. şu davrda Yevropaning boşqa mamlakatlari (Italiya, Ispaniya, Avstriya, Daniya, Şvetsiya, Vengriya, Ruminiya, Polşa)ga kirib bordi. Milliy mustaqillik ğoyasining yetakçilik kelişi ma'rifatparvarlik an'analaridan yuz ögirmagan AQŞda ham R.ning rivoj topişiga imkoniyat yaratdi. R., şuningdek, Osiyo mamlakatlari (hindiston, Xitoy, Yaponiya) da ham öziga xos ifodasini topdi. Örta Osiyo mamlakatlarida R., Yevropa mamlakatlari adabiyoti va san'atidagi singari, izçil oqim sifatida şakllanmadi.
Özbek adabiyoti va san'ati 18-a.ga kadar va undan keyingi davrlarda uziga xos taraqqiyot yölini bosib utgani uçun özbek R. i töğrisida söz yuritiş urinsizdir. Ammo 20-a.ning 10—20-y.larida jadid adabiyotida taraqqiyparvarlik ğoyalarining tarğib etilişi (Mas, Çölponning «Duxtir Muhammadyor», D&şaning «Yangi saodat», Abdulla Qodiriynnnt «Ötgan kunlar» asarlarida), ayniqsa, 30-y.larda özbek adabiyoti va san'atiga rus madaniyati an'analarining kirib kelişi natijasida milliy adabiyot va san'atda romantik tasvir uslubi şakllana boşladi. Çulpon («Gözal»), Oybek («Uzbekistan»), Ğafur Ğulom («Boğ»), şuningdek, Hamid Olimjon, Uyğun va b. şoirlarning köplab şe'rlarida yor, vatan, ona, muallim obrazlari romantik tasvir böyoqlari yordamida yaratildi. Xuddi şunday jarayon kino («Qasam», «Tohir va Zuhra», «Alişer Navoiy» filmlari) va teatr («Tormor», «Uyğoniş», «Buyuk kanal», «Şarqtongi» spektakllari) va b. san'at turlarida ham keçdi. Özbek adabiyoti va san'atida romantik tasvir uslubining şakllanişi sovet mafkurasining talabi va rağbati b-n yuz berdi hamda sovet voqeligini tasdiqlaş işiga xizmat qildi.
R. adabiyot va san'at taraqqiyotidagi muhim oqimlardan biri sifatida 19-a. oxiri — 20-a. boşlarida Yevropa, Amerika va Osiyoning aksar mamlakatlarida öz örnini realizmga böşatib berdi. Özbek adabiyoti va san'atida ötgan asrning 20-y.larida körina boşlagan realizm adabiy metod sifatida 40—60-y. larga kelib uzilkesil şakllandi. R., boşqa ayrim milliy adabiyot va san'atlar qatori, özbek adabiyoti va san'ati asarlarida hozir ham romantik pafos sifatida yaşab kelmokda.
Tasviriy san'atda yaratilgan badiiy obrazlar va hayotiy lavhalar hayot haqiqatiga yaqin bölib, ijodkorning turmuş töğrisidagi orzu va qaraşlarini aks ettiradi. 19-a.ning 20—30-y. larida özining eng gullagan davrini boşidan keçirgan R. rassomlik va qisman haykaltaroşlik hamda me'morlik (psevdogotika)da namoyon böldi. Bu yönalişdagi asarlarga qaynoq ehtiros va hayajon xos bölib, unda rang, şakl ifodaliligi, real va xayoliy qiyofalar uyğunligi muhim örin egallaydi; yorqin ranglar, nursoya öyini va keskinligi asarlarga öziga xoslik bağişlaydi, obrazlar kötarinki ruhda, tantanavor kayfiyatda tasvirlanadi. R. öz taraqqiyotida rasmiy akademizm, klassitsizm tamoyillariga qarşi kuraşdi (fransuz E. Delakrua, T. Jeriko, nemis F. O. Runge, K. D. Fridrix, ingliz J. Konstebl, U. Terner, rus O. Kiprenskiy, A. O. Orlovskiy va b.). R. me'morlikda, asosan, boğpark san'ati va mayda haykaltaroşliqsa közga taşlandi. R. turli mamlakatlarda turliça namoyon böldi: Fransiyada ehtiros va şijoat, Germaniya, Avstriyada noliş ohanglari, yöqolgan ideallarni qömsaş tuyğulari, diniy zoxidlik yetakçiligi b-n ajralib turadi, Amerikada romantik fantastika, zohidlik kayfiyatidagi asarlar maydonga keldi.
Özbekiston tasviriy san'atida R. tamoyillari 20-a.da mungli lirik kayfiyatli Usta Mömin (A. Nikolayev), ehtirosga töla O. Tatevosyan, A. Volkov, keyinroq V. Melnikov, V. Burmakin, J. Umarbekov, A. Aliqulov asarlarida namoyon böldi.
Musiqada R. ijodiy oqim sifatida 19-a. boşlarida yuzaga kelgan (F. Şubert, E. Gofman, K. Veber, N. Paganini, V. Bellini va b.). 19-a.ning 30— 50-y. lari (F. Şopen, F. Mendelson, R. Şuman, F. List, G. Berlioz va b.)da yanada rivojlandi. Romantik kompozitorlar odam histuyğularini, tabiat manzaralarini ifodaladilar, afsonaviyfantastik, qahramononaromantik opera, ballada, qöşiq, romans, çolgu miniatyura, raqs kuylari, programmali musiqa janrlarini rivojlantirdilar. 19-a.ning 2-yarmida yirik musiqa janrlari (R. Vagner operalari, F. List simfonik poemalari, I. Brams, G. Maler konsert va simfoniyalari)da R. ğoyalari çuqurlaşdi. Ba'zi mamlakatlarda musiqiy R. mustaqil uslub sifatida emas, balki ayrim kompozitorlar ijodida namoyon böldi (Rossiyada — A. Alyabyev, N. RimskiyKorsakov, P. Çaykovskiy va b.; Çexiyada — B. Smetana va A. Dvorjak; Norvegiyada — E. Grig, Finlyandiyada — Ya. Sibelius).
Özbekistonda yaratilgan musiqali drama va operalar («Layli va Majnun», «Farhod va Şirin», «Toxir va Zuhra» kabi afsonaviyromantik asarlar)da, M. Tojiyev simfoniyalarida, M. Burhonov, D. Zokirov, S. Yudakov, Ik. Akbarov, Sayfi Jalil, T. Sodiqov va b. romanslari, kamerçolğu asarlarida R. xususiyatlari kuçlidir.
Naim Karimov, Nemat Abdullayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РОМАНТИЗМ (франц. romantisme) — 18-а.нинг 1-ярми — 19-а.да Европа, шунингдек, Америка адабиети ва санъатида пайдо бўлган ҳамда жаҳон бўйлаб кенг тарқалган оқим. Р. испанча романс сўзидан олинган бўлиб, бу суз дастлаб лирик ва қаҳрамонлик мазмунидаги қўшиқни, кейинчалик эса рицарлар ҳақидаги катта эпик асарларни англатган. «Романтик» сифатдоши 17-а. да роман тилларида ёзилган авантюра ва қаҳрамонлик руҳи б-н суғорилган асарларга нисбатан қўллана бошлаган. Инглиз ёзувчилари ва адабиётшунослари 18-а.да Ўрта асрлар ва Уйғониш даврлари адабиети ҳақида баҳс борганда шу суздан фойдаланганлар. Англияга Р.нинг кириб келиши арафасида (18-а.нинг 2-ярми) шеъриятнинг муҳим унсури ҳисобланган барча ғайриоддий, сирли, ғаройиб ва фантастик нарсалар (туйғулар, ҳолатлар, саргузаштлар) романтик сўзи орқали ифодалана бошлаган. 18-а. охирида Германияда, 19-а. бошларида эса Францияда, шунингдек, Италия, Польша, Россия каби мамлакатларда Р. классицизмдан фарқланувчи адабий оқимнинг номи сифатида истеъмолга кирган.
Р. Европадаги барча мамлакатларни ўз қамровига олган ғайримаърифатпарварлик ҳаракатининг самарасидир. Буюк француз инқилобининг натижаларидан қониқмаслик бу оқимнинг пайдо бўлишида ижтимоий замин булиб хизмат этган. Буржуа жамиятидаги турмуш тарзига, жамият аъзоларидаги худбинлик ва ахлоқсизлик кўринишларига қарши кайфият, саноат, сиёсат ва илмфан соҳаларидаги тараққиётнинг янгиянги зиддиятларни келтириб чикариши романтикларда мутлақ идеалларга интилиш ҳиссини уйғотди. Улар ҳаётни қисман такомиллаштиришни эмас, балки ундаги барча зиддиятларни бутунлай бартараф этишни орзу қиддилар. Идеал б-н воқелик ўртасида катта фарқнинг борлиги Р.да ўзининг ёрқин ифодасини топди ва бу ҳол Р. га хос 2 йуналишнинг моҳиятини белгилаб берди. Агар айрим романтиклар ижодида ҳаётда акл бовар қилмайдиган, сирли кучлар ҳукмронлик қилади, бинобарин, такдирга тан бериш керак, деган фикр устуворлик қилган булса (У. Вордсворт, С. Т. Колриж, Р. Саути, Ф. Р. Шатобриан, В. А. Жуковский), бошқа бирлари (Ж.
Н. Байрон, П. Б. Шелли, А. Мицкевич, М. Ю. Лермонтов) ижодида зулм ва зўравонлик дунёсига қарши кураш ва ундан норозилик кайфияти етакчи аҳамиятга эга.
Р.да идеал б-н воқелик ўртасидаги зиддиятни ифодаловчи воситалардан бири киноя (А. Мюссе, Г. Гейне ва б.). Дастлаб киноя ҳар қандай тарихий воқелик нисбийдир, деган фикрнинг эътироф этилишини англатган булса, кейинчалик романтик идеалларнинг рўёбга чиқмаслигини англаш ҳисси б-н тўйинган.
Р. намояндалари жамиятдаги рангеиз ҳолларга қарши ўлароқ фантастика, халқ ривоятлари, табиат манзаралари, ўтган тарихий кунлар, олис халқлар ва мамлакатлар турмуши, урфодатлари ҳамда хулқатворларини тасвир доирасига тортдилар; катта ишқий эхтирослар ва руҳий ҳаёт тасвирига алоҳида эътибор бердилар. Шу сабабдан дин, санъат ва фалсафанинг Р.даги ўрни ва аҳамияти мислсиз даражада ошди.
Классицизм эстетикасидаги «табиатга тақлид» тамойилига қарши ўлароқ романтиклар санъаткорнинг ижодий фаоллигини ўзларининг устувор ақидалари деб билдилар. Санъаткор, Р. эстетикасига кўра, реал оламни узгартириш ҳуқуқига эга: у ўзининг гўзал ва ҳақиқий, бинобарин, реал оламини яратади; модомики, санъат бу оламдаги энг юксак кадриятни ташкил этар ва бу оламнинг моҳиятини ифодалар экан, демак, у реалликдир. Санъат асари, Р. эстетикасига кўра, бамисоли тирик организм, бадиий шакл эса мазмуннинг пустлоғи ёки ғилофи эмас, балки шу мазмуннинг ичичидан ўсиб чиқувчи ва мазмун б-н узвий равишда боғлиқ ҳодиса. Романтиклар эстетикадаги мезонлаштириш ҳолларини, санъатнинг яхши мақсадда бўлсада, муайян чегара устунлари б-н ўралишини инкор этиб, санъаткорнинг ижодий эркинлигини эҳтирос б-н ҳимоя қилдилар. Шунга карамай, улар ўзларининг янги эстетик қонун ва қоидаларини ҳам ишлаб чиқдилар (Мас, қ. Услуб).
Р. даврида янги бадиий шакллар майдонга келди. Тарихий роман, фантастик қисса, лироэпик достон жанрлари, саҳна санъатидаги ислоҳотлар шу даврнинг ажойиб самараларидир. Лирика худди шу даврда ўзининг иккинчи баҳорини кечирди. Шеърий сўзнинг янгиянги маъно қирралари кашф этилди ва шеърий сўз ҳис ва туйғу силсилаларини ифодалаш учун истиоравий воситалар б-н бойиди. Шеъриятда мусиқий ва тасвирий ибтидо ўзаро уйғунлашди; санъат, фалсафа ва диннинг омухта кўринишлари пайдо бўлиб, санъат турларининг ўзаро яқинлашиш, оддий ҳодисалар б-н ғайриоддий ҳодисаларнинг, комизм б-н трагизмнинг уйғунлашиш жараёни авж олди. Фантастикага, ҳажвий муболағаларга, шаклнинг ошкора шартлилигига мойиллик Р. намояндаларининг бадиий тасвирдаги ўзига хослигини белгиловчи омилларга айланди.
Германия Р.нинг классик мамлакати бўлиб, Буюк француз инқилоби шабадаларининг бу ердан эсиб ўтиши ижтимоий муаммоларнинг фалсафа, этика ва, айниқса, эстетика соҳаларига равон кириб боришига имкон берди. Немис ёзувчилари ва назариётчиларининг Иен мактаби (В. Г. Ваккенродер, Новалис, акаука Ф. А. Шлегеллар ва б.) томонидан ишлаб чиқилган романтик эстетика ва дунёни романтик ҳис этиш асослари немис Р.ининг биринчи авлоди вакиллари ижодида ўзининг дастлабки самараларини берди (Тикнинг «Этик кийган мушук» комедияси, Новалиснинг «Тун мадҳиялари» лирик туркуми ва «Генрих фон Офтердинген» романи ва б.). Немис романтикларининг иккинчи авлоди (Гейдельберг мактаби) дин, миллий утмиш ва халқ оғзаки ижодига кўпроқ қизикди (Л. Арнив ва Брентано тўплаган «Боланинг сеҳрли шохи» халқ қўшиклари тўплами, акаука Я. ва В. /рилшларнинг эртаклари). Шу даврда лирик шеърият ҳам камол топди (Й. Эйхендорф). Фольклористика ва адабиётшуносликдаги биринчи йўналиш — мифологик мактабга асос солинди. Жамият ва инсоният тараққиёти муаммоларига эътибор каратиш, тарихий жараённинг зиддиятлилиги, ҳатто ҳалокатли оқибатларга олиб бориши мумкинлигини ҳис этиш инглиз Р.га хос хусусиятлардир. Дунёни аклидрок ёрдамида қайта қуриш мумкинлигига ишонмаган шоирлар авлоди (У. Вордсворт, С. Т. Колриж, Р. Саути) инсоннинг ботиний ҳиссиётига чуқурроқ киришни тарғиб қилдилар. Миллий ўтмиш ва халқ оғзаки ижодига қизиқиш Вальтер Скоттнинг Европа адабиётларидаги тарихий роман жанрига асос солиши ва ўрта асрлар ҳаётидан олинган романтик асарларнинг майдонга келиши б-н якунланди. «Лондонлик романтиклар» гуруҳи вакили Ж. Китс шеъриятида дунёнинг ва инсон табиатининг гўзаллиги ўз инъикосини топди. Кураш ва норозилик кайфияти б-н йўғрилган Ж. Н. Байрон ва П. Б. Шеллининг романтик ижоди инглиз Р.и ўз тараққиётининг юксак босқичига кирганини намойиш этди.
Франция да классицизм анъаналари узоқ вақтгача ўз кучини сақлаб келди. Шу туфайли Р.нинг француз адабиёти ва санъатига кириб келиши катта қийинчилик б-н кечди. Фақат 19-а.нинг 20-й.ларидагина Р. француз адабиётидан ўзининг қонуний ўрнини эгаллади. Маърифатпарварлик даври мероси ва ўтмишдаги адабий анъаналар б-н узвий алоқа, даврнинг долзарб ижтимоий-сиёсий муаммоларига қизиқиш француз Р.ининг ажралмас хусусиятларидир. Францияда Р.нинг шаклланиши, биринчи навбатда лиропсихологик роман ва қисса жанрларининг яратилиши б-н боғлиқ (Ф. Р. Шатобрианнинг «Атала» ва «Рене», Ж. Сталнинг «Деольфина» ва «Корина ёки Италия», Э. П. Сенанкурнинг«Оберман» асарлари ва б.). Француз Р. и даврида шеърият, айниқса, гуллабяшнади (А. Ламартин, В. Гюго, А. Виньи, А. Мюссе, Ш. О. СентБёв ва б.). Эски санъат тарафдорлари б-н қизғин кураш натижасида роматик драма жанри қам тантана қилиб, театр сахлаларидан муносиб ўрин эгаллади (А. Дюма, В. Гюго, А. Виньи, А. Мюссе). Роман жанрининг психологик (А. Мюссе), тарихий (А. Виньи, илк О.де Бальзак, П. Мериме) ва ижтимоий (В. Гюго, Жорж Санд, Э. Сю) турлари майдонга келди. Р. адабий танқид соҳасида ҳам ўз нишоналарини бериб, СентБёв асосчиси бўлган биографик методнинг туғилишига замин ҳозирлади.
Россияда Р.нинг туғилиши 1812 й. Ватан урушидан кейинги миллий кўтарилиш даври б-н боғлиқ. Рус адабиётида Р. куртаклари романтик достон жанри (Мас, А. С. Пушкин «жанубий» достонлари)нинг юзага келиши б-н аниқлик касб этди. Байроннинг Шарқ достонлари таъсирида ёзилган рус романтик достонларида янги тасвир тамойиллари кўзга ташландики, булар бош қаҳрамон такдири тасвир этилганлиги, достон матнидаги услубларнинг ранг-баранглиги, ижодкорнинг тарихий ҳақиқатдан чекиниб, ўз бадиий версиясини яратганлигидир. Достон рус Р.и. тараққиётида шу қадар муҳим роль ўйнадики, ҳатто романтик наср ва драматургия асарлари улардаги етакчи коллизияларнинг ривожлантирилиши ҳисобига майдонга келди. В. А. Жуковский, К. Н. Батюшков, А. С. Пушкин, М. Ю. Лермонтов ва б.нинг романтик асарлари).
Р. шу даврда Европанинг бошқа мамлакатлари (Италия, Испания, Австрия, Дания, Швеция, Венгрия, Руминия, Польша)га кириб борди. Миллий мустақиллик ғоясининг етакчилик келиши маърифатпарварлик анъаналаридан юз ўгирмаган АҚШда ҳам Р.нинг ривож топишига имконият яратди. Р., шунингдек, Осиё мамлакатлари (ҳиндистон, Хитой, Япония) да ҳам ўзига хос ифодасини топди. Ўрта Осиё мамлакатларида Р., Европа мамлакатлари адабиёти ва санъатидаги сингари, изчил оқим сифатида шаклланмади.
Ўзбек адабиёти ва санъати 18-а.га кадар ва ундан кейинги даврларда узига хос тараққиёт йўлини босиб утгани учун ўзбек Р. и тўғрисида сўз юритиш уринсиздир. Аммо 20-а.нинг 10—20-й.ларида жадид адабиётида тараққийпарварлик ғояларининг тарғиб этилиши (Мас, Чўлпоннинг «Духтир Муҳаммадёр», Д&шанинг «Янги саодат», Абдулла Қодирийнннт «Ўтган кунлар» асарларида), айниқса, 30-й.ларда ўзбек адабиёти ва санъатига рус маданияти анъаналарининг кириб келиши натижасида миллий адабиёт ва санъатда романтик тасвир услуби шакллана бошлади. Чулпон («Гўзал»), Ойбек («Узбекистан»), Ғафур Ғулом («Боғ»), шунингдек, Ҳамид Олимжон, Уйғун ва б. шоирларнинг кўплаб шеърларида ёр, ватан, она, муаллим образлари романтик тасвир бўёқлари ёрдамида яратилди. Худди шундай жараён кино («Қасам», «Тоҳир ва Зуҳра», «Алишер Навоий» фильмлари) ва театр («Тормор», «Уйғониш», «Буюк канал», «Шарқтонги» спектакллари) ва б. санъат турларида ҳам кечди. Ўзбек адабиёти ва санъатида романтик тасвир услубининг шаклланиши совет мафкурасининг талаби ва рағбати б-н юз берди ҳамда совет воқелигини тасдиқлаш ишига хизмат қилди.
Р. адабиёт ва санъат тараққиётидаги муҳим оқимлардан бири сифатида 19-а. охири — 20-а. бошларида Европа, Америка ва Осиёнинг аксар мамлакатларида ўз ўрнини реализмга бўшатиб берди. Ўзбек адабиёти ва санъатида ўтган асрнинг 20-й.ларида кўрина бошлаган реализм адабий метод сифатида 40—60-й. ларга келиб узилкесил шаклланди. Р., бошқа айрим миллий адабиёт ва санъатлар қатори, ўзбек адабиёти ва санъати асарларида ҳозир ҳам романтик пафос сифатида яшаб келмокда.
Тасвирий санъатда яратилган бадиий образлар ва ҳаётий лавҳалар ҳаёт ҳақиқатига яқин бўлиб, ижодкорнинг турмуш тўғрисидаги орзу ва қарашларини акс эттиради. 19-а.нинг 20—30-й. ларида ўзининг энг гуллаган даврини бошидан кечирган Р. рассомлик ва қисман ҳайкалтарошлик ҳамда меъморлик (псевдоготика)да намоён бўлди. Бу йўналишдаги асарларга қайноқ эҳтирос ва ҳаяжон хос бўлиб, унда ранг, шакл ифодалилиги, реал ва хаёлий қиёфалар уйғунлиги муҳим ўрин эгаллайди; ёрқин ранглар, нурсоя ўйини ва кескинлиги асарларга ўзига хослик бағишлайди, образлар кўтаринки руҳда, тантанавор кайфиятда тасвирланади. Р. ўз тараққиётида расмий академизм, классицизм тамойилларига қарши курашди (француз Э. Делакруа, Т. Жерико, немис Ф. О. Рунге, К. Д. Фридрих, инглиз Ж. Констебл, У. Тернер, рус О. Кипренский, А. О. Орловский ва б.). Р. меъморликда, асосан, боғпарк санъати ва майда ҳайкалтарошлиқца кўзга ташланди. Р. турли мамлакатларда турлича намоён бўлди: Францияда эҳтирос ва шижоат, Германия, Австрияда нолиш оҳанглари, йўқолган идеалларни қўмсаш туйғулари, диний зохидлик етакчилиги б-н ажралиб туради, Америкада романтик фантастика, зоҳидлик кайфиятидаги асарлар майдонга келди.
Ўзбекистон тасвирий санъатида Р. тамойиллари 20-а.да мунгли лирик кайфиятли Уста Мўмин (А. Николаев), эҳтиросга тўла О. Татевосян, А. Волков, кейинроқ В. Мельников, В. Бурмакин, Ж. Умарбеков, А. Алиқулов асарларида намоён бўлди.
Мусиқада Р. ижодий оқим сифатида 19-а. бошларида юзага келган (Ф. Шуберт, Э. Гофман, К. Вебер, Н. Паганини, В. Беллини ва б.). 19-а.нинг 30— 50-й. лари (Ф. Шопен, Ф. Мендельсон, Р. Шуман, Ф. Лист, Г. Берлиоз ва б.)да янада ривожланди. Романтик композиторлар одам ҳистуйғуларини, табиат манзараларини ифодаладилар, афсонавийфантастик, қаҳрамононаромантик опера, баллада, қўшиқ, романс, чолгу миниатюра, рақс куйлари, программали мусиқа жанрларини ривожлантирдилар. 19-а.нинг 2-ярмида йирик мусиқа жанрлари (Р. Вагнер опералари, Ф. Лист симфоник поэмалари, И. Брамс, Г. Малер концерт ва симфониялари)да Р. ғоялари чуқурлашди. Баъзи мамлакатларда мусиқий Р. мустақил услуб сифатида эмас, балки айрим композиторлар ижодида намоён бўлди (Россияда — А. Алябьев, Н. РимскийКорсаков, П. Чайковский ва б.; Чехияда — Б. Сметана ва А. Дворжак; Норвегияда — Э. Григ, Финляндияда — Я. Сибелиус).
Ўзбекистонда яратилган мусиқали драма ва опералар («Лайли ва Мажнун», «Фарҳод ва Ширин», «Тохир ва Зуҳра» каби афсонавийромантик асарлар)да, М. Тожиев симфонияларида, М. Бурҳонов, Д. Зокиров, С. Юдаков, Ик. Акбаров, Сайфи Жалил, Т. Содиқов ва б. романслари, камерчолғу асарларида Р. хусусиятлари кучлидир.
Наим Каримов, Неьмат Абдуллаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.