Romantizm

Romantizm (fransuzça «romantisme») — 18-asr oxiri va 19-asrning birinçi yarmida Yevropa hamda Amerika adabiyoti, san'ati va musiqasida şakllanib, butun dunyoga tarqalgan badiiy oqim. U klassitsizmning qat'iy qoidalari va ma'rifatparvarlikning aqlga haddan taşqari işonçiga javoban paydo bölib, inson tuyğulari, tasavvuri va ijodiy erkinligini birinçi öringa qöygan.1

ÖzME'ga köra, atama ispança «romance» sözi bilan boğliq: bu söz dastlab lirik va qahramonlik mazmunidagi qöşiqni, keyin ritsarlar haqidagi katta epik asarlarni anglatgan. 17-asrda «romantik» sifati roman tillarida yozilgan sarguzaşt va qahramonlik ruhidagi asarlarga nisbatan qöllana boşlagan. 18-asrda Angliyada bu söz ğayrioddiy, sirli va fantastik narsalarni ifodalagan. ÖzME'ga köra, 18-asr oxirida Germaniyada, 19-asr boşida Fransiya, Italiya, Polşa va Rossiyada u klassitsizmdan farqlanuvçi adabiy oqimning nomiga aylangan.

ÖzME'ga köra, romantizmning paydo bölişiga Fransuz inqilobi natijalaridan köpçilikning qoniqmagani, sanoat va jamiyat taraqqiyoti keltirib çiqargan yangi ziddiyatlar sabab bölgan. Romantiklar ideal bilan haqiqiy hayot orasidagi katta farqni keskin his qilgan. Ayrimlari (Vordsvort, Kolrij, Jukovskiy) hayotda inson aqli yetmaydigan sirli kuçlar hukmron degan fikrga moyil bölgan, boşqalari (Bayron, Şelli, Mitskeviç, Lermontov) esa zulmga qarşi isyon va norozilik ruhini ifodalagan.

Rusça Vikipediyaga köra, romantizm Germaniyada tuğilgan, uning darakçilari «Böron va hujum» harakati hamda sentimentalizm bölgan. Bu oqim sanoat inqilobi davriga töğri kelgan: ma'rifatparvarlik aql va sivilizatsiyani uluğlagan bölsa, romantizm tabiat, tuyğular va insondagi tabiiy boşlanğiçni birinçi öringa qöygan, inson ruhini butun bir kiçik olam sifatida körgan. Romantizm davrida romantik qahramon obrazi, şuningdek, sayohat, alpinizm kabi hozirgi turmuşning köp odatlari şakllangan.

Romantiklar xalq rivoyatlari, ertaklar, tarixiy ötmiş, olis mamlakatlar turmuşi va tabiat manzaralariga katta qiziqiş bildirgan, kuçli tuyğular va ruhiy hayot tasviriga alohida e'tibor bergan. ÖzME'ga köra, ular klassitsizmning «tabiatga taqlid» tamoyiliga qarşi san'atkorning ijodiy erkinligini himoya qilgan: san'atkor öz gözal olamini yaratişga haqli, badiiy asar esa tirik organizmga öxşaş, şakl mazmundan ösib çiqadi, deb hisoblagan. Romantizm davrida tarixiy roman, fantastik qissa, liro-epik doston kabi janrlar paydo bölgan, lirika yangi yuksaliş davrini boşdan keçirgan.

ÖzME Germaniyani romantizmning klassik mamlakati deb ataydi. Iyena maktabi vakillari — aka-uka Şlegellar, Novalis, Tik — romantik estetikaning asoslarini işlab çiqqan; Geydelberg maktabi esa xalq ijodiga murojaat qilgan: Arnim va Brentano xalq qöşiqlarini, aka-uka Grimmlar ertaklarni töplagan.

Angliyada «köl maktabi» şoirlari Vordsvort, Kolrij va Sautidan söng Jon Kits, Bayron va Şelli ijod qilgan. Valter Skott Yevropa adabiyotida tarixiy roman janriga asos solgan. Fransiyada romantizm klassitsizm an'analari bilan kuraşda faqat 1820-yillarda qaror topgan: Şatobrian, Jermen de Stal, Lamartin, Viktor Gyugo, Alfred de Vini, Alfred de Myusse, Aleksandr Dyuma va Jorj Sand şu yönalişda ijod qilgan. Rossiyada romantizm 1812-yilgi uruşdan keyin şakllangan; Jukovskiy, Batyuşkov, Puşkinning janubiy dostonlari, Lermontov ijodi uning namunalaridir. AQŞda Edgar Po, Nataniel Xotorn, Herman Melvill kabi yozuvçilar ijodi romantizm bilan boğliq.

ÖzME'ga köra, tasviriy san'atda romantizm 19-asrning 20–30-yillarida gullagan. Unga ehtirosli kayfiyat, yorqin ranglar, yoruğ-soya keskinligi xos. Fransuz Ejen Delakrua va Teodor Jeriko, nemis Kaspar David Fridrix va Filipp Otto Runge, ingliz Jon Konstebl va Uilyam Terner bu yönalişning yirik vakillari. Me'morlikda u asosan boğ-park san'ati va örta asr gotikasiga taqlid qiluvçi binolarda namoyon bölgan.

Musiqada romantizm 19-asr boşida Şubert, Veber, Paganini ijodida şakllangan, keyin Şopen, Mendelson, Şuman, List va Berlioz asarlarida rivojlangan. Romantik kompozitorlar inson tuyğulari va tabiat manzaralarini ifodalab, ballada, romans, çolğu miniatyurasi, dasturiy musiqa janrlarini rivojlantirgan. 19-asrning ikkinçi yarmida Vagner operalari, Brams va Maler simfoniyalarida romantik ğoyalar çuqurlaşgan; Çaykovskiy, Smetana, Dvorjak, Grig va Sibelius ijodida ham ular kuçli bölgan.

ÖzME'ga köra, Örta Osiyoda romantizm Yevropadagi kabi izçil oqim sifatida şakllanmagan. Biroq 20-asr boşidagi jadid adabiyotida, keyinroq Abdulhamid Sulaymon öğli Çölpon, Oybek, Ğafur Ğulom, Hamid Olimjon kabi şoirlar ijodida romantik tasvir uslubi namoyon bölgan. ÖzME bu uslubning 1930-yillardan keyingi rivoji sovet mafkurasining talabi bilan boğliq bölganini ham qayd etadi. Musiqada «Layli va Majnun», «Farhod va Şirin», «Tohir va Zuhra» kabi musiqali drama va operalarda romantik xususiyatlar kuçli. 19-asr oxiriga kelib romantizm örnini asosan realizmga böşatgan, ammo romantik ruh adabiyot va san'atda hozir ham yaşab kelmoqda.