Fos

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 225–226-b. — ziyouz.com

Fos FOS, Fes — Marokaşning şim. ğarbiy qismidagi şahar. Fos viloyatining ma'muriy markazi. Aholisi 772 ming kişi (1990-y.lar örtalari). Savdotransport markazi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Muhim sanoat markazlaridan. Töqimaçilik, oziq-ovqat, yoğoçsozlik, kimyo sanoatlari rivojlangan. Stanoksozlik z-di bor. Hunarmandçilikda mato töqiladi, sopol idişlar va teridan turli buyumlar tayyorlanadi. Mamlakatning madaniytarixiy markazi. Mağribning diniy markazlaridan biri. Maşhur Karauin musulmon un-ti (859.), Marokaş san'ati muzeyi bor. Şaharga ilk bor 8-a.da asos solingan bölib, 3 qismdan iborat: Fos alBali (eski F., 789 y.da Idrosi I asos solgan), Fos alJadid (yangi F., 1276 y.da kurila boşlagan) va 1916 y.dan keyin qurilgan zamonaviy şahar.

Şahar 9— 10-a.larda Idrisiylar davlati markazi bölgan. 13—15-a.larda Mariniylar davlati, 14-a.dan Magribning siyosiy markazi. 1911 y.da F.ni fransuzlar bosib olgan. 1956 y.dan Marokaş mustaqillikka erişgaç, F. tez rivojlana boşladi. FOSGEN, karbonat kislota dixl orangidrid i , COC12 — çirigan piçan hidi keladigan rangeiz gaz. Mol. m. 96,92. Suyuqlaniş trasi — 188°, qaynaş trasi 8,2°; buğlarining havoga nisbatan ziçligi 3,5; suvda oz, organik erituvçilarda yaxşi eriydi. Gazsimon F. xdvo nami ta'sirida sekin, suvda esa tez gidrolizlanadi. F. SO ga C12 (faollangan kumir iştirokida) ta'sir ettirib olinadi.

F. — juda zaharli modda, nafas yöllariga kuçli ta'sir etadi. F. ta'sir etganda gaz almaşinuvi buziladi, kislorod yetişmaydi, qon quyuklaşadi va iviydi, qon aylanişi qiyinlaşadi. Kuçsiz zaharlanganda bronxlar zararlanadi, kuçli zaharlanganda nervpsixik zararlaniş ham röy beradi.

Birinçi jahon uruşida (1914—18) F. böğuvçi zaharlovçi moddalar sifatida işlatilgan. 0,005 mg/l F. xavfli; 0,1—0,3 mg/l F. 15 minutda odamni öldiradi. F.dan saklaniş uçun protivogaz kiyiş kerak. FOSIQ (arab. — yöldan adaşgan, axloqsiz) — 1) islom an'anasida diniy majburiyatlarni ado etmagan gunohkor. Kur'onda yahudiylar, xristianlar, muşriklar va munofiqlar haqida söz borarkan, köplarining F. ekanligi biddiriladi, ayrim oyatlarda möminlarga nisbatan ham işlatilib, Alloh F.lardan rozi bölmaydi, ehsonlarini qabul etmaydi va özlarini hidoyatga eriştirmaydi, ularni dunyoda jazolagani kabi, oxiratda ham jahannamga taşlaydi, deb bayon qilinadi; 2) axloqiy ma'noda — fahş, buzuq odam.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ФОС, Фес — Марокашнинг шим. ғарбий қисмидаги шаҳар. Фос вилоятининг маъмурий маркази. Аҳолиси 772 минг киши (1990-й.лар ўрталари). Савдотранспорт маркази. Аэропорти халқаро аҳамиятга эга. Муҳим саноат марказларидан. Тўқимачилик, озиқ-овқат, ёғочсозлик, кимё саноатлари ривожланган. Станоксозлик з-ди бор. Ҳунармандчиликда мато тўқилади, сопол идишлар ва теридан турли буюмлар тайёрланади. Мамлакатнинг маданийтарихий маркази. Мағрибнинг диний марказларидан бири. Машҳур Карауин мусулмон ун-ти (859.), Марокаш санъати музейи бор. Шаҳарга илк бор 8-а.да асос солинган бўлиб, 3 қисмдан иборат: Фос алБали (эски Ф., 789 й.да Идроси I асос солган), Фос алЖадид (янги Ф., 1276 й.да курила бошлаган) ва 1916 й.дан кейин қурилган замонавий шаҳар.

Шаҳар 9— 10-а.ларда Идрисийлар давлати маркази бўлган. 13—15-а.ларда Маринийлар давлати, 14-а.дан Магрибнинг сиёсий маркази. 1911 й.да Ф.ни французлар босиб олган. 1956 й.дан Марокаш мустақилликка эришгач, Ф. тез ривожлана бошлади. ФОСГЕН, карбонат кислота дихл орангидрид и , СОС12 — чириган пичан ҳиди келадиган рангеиз газ. Мол. м. 96,92. Суюқланиш траси — 188°, қайнаш траси 8,2°; буғларининг ҳавога нисбатан зичлиги 3,5; сувда оз, органик эритувчиларда яхши эрийди. Газсимон Ф. хдво нами таъсирида секин, сувда эса тез гидролизланади. Ф. СО га С12 (фаолланган кумир иштирокида) таъсир эттириб олинади.

Ф. — жуда заҳарли модда, нафас йўлларига кучли таъсир этади. Ф. таъсир этганда газ алмашинуви бузилади, кислород етишмайди, қон қуюклашади ва ивийди, қон айланиши қийинлашади. Кучсиз заҳарланганда бронхлар зарарланади, кучли заҳарланганда нервпсихик зарарланиш ҳам рўй беради.

Биринчи жаҳон урушида (1914—18) Ф. бўғувчи заҳарловчи моддалар сифатида ишлатилган. 0,005 мг/л Ф. хавфли; 0,1—0,3 мг/л Ф. 15 минутда одамни ўлдиради. Ф.дан сакланиш учун противогаз кийиш керак. ФОСИҚ (араб. — йўлдан адашган, ахлоқсиз) — 1) ислом анъанасида диний мажбуриятларни адо этмаган гуноҳкор. Куръонда яҳудийлар, христианлар, мушриклар ва мунофиқлар ҳақида сўз бораркан, кўпларининг Ф. эканлиги биддирилади, айрим оятларда мўминларга нисбатан ҳам ишлатилиб, Аллоҳ Ф.лардан рози бўлмайди, эҳсонларини қабул этмайди ва ўзларини ҳидоятга эриштирмайди, уларни дунёда жазолагани каби, охиратда ҳам жаҳаннамга ташлайди, деб баён қилинади; 2) ахлоқий маънода — фаҳш, бузуқ одам.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.