Fos
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Fos (Fes, arabça Fas) — Marokaşning şimoliy içki qismidagi qadimiy şahar, Fes-Meknes mintaqasining ma'muriy markazi. Rusça Vikipediyaga köra, u mamlakatning tört qadimiy poytaxt şahridan eng keksasi va Şimoliy Afrikadagi islom madaniyati hamda ta'limining eng yirik markazi hisoblanadi. Şahar Atlas toğlarining şimoli-ğarbida, tepaliklar orasida, Fes daryosi böyida joylaşgan.12
Aholisi
13ÖzME 1990-yillar örtalari uçun 772 ming kişi degan raqamni keltiradi. Rusça Vikipediyaga köra, 2014-yilgi aholi röyxatida şahar aholisi 1 112 072 kişi bölib, u Kasablankadan keyin mamlakatdagi ikkinçi yirik şahar bölgan. Inglizça Vikipediya 2024-yilgi röyxat natijasini — 1,256 million kişini körsatadi.
Nomi
13Inglizça Vikipediyaga köra, şaharning arabça nomi Fas; rivoyatlardan biriga köra, u «ketmon, teşa» ma'nosidagi arabça fa's sözidan kelib çiqqan — qurilişda oltin ketmon topilgani yoki Idris I işçilar bilan birga kumuş-oltin ketmonda yer qazigani haqida afsonalar bor. Boşqa farazlar nomni qadimiy xaroba yoki yaqin atrofdagi hudud nomi bilan boğlaydi.
Tarixi
13Şaharga 789-yilda Idris I Fes daryosining şarqiy sohilida asos solgan. ÖzME uni Fos al-Bali, ya'ni «eski Fos» deb ataydi. Inglizça Vikipediyaga köra, 809-yilda uning öğli Idris II qarşi sohilda yana bir şaharça barpo etib, poytaxtini şu yerga köçirgan; ikki qism 1070-yilda Murobitlar davrida birlaştirilgan. Şahar 9–10-asrlarda Idrisiylar davlatining markazi bölgan, Muvahhidlar davrida islom olamining eng yirik şaharlaridan biriga aylangan. ÖzME'ga köra, 13–15-asrlarda u Mariniylar davlatining poytaxti bölgan. 1276-yilda Marinid sultoni qirollik saroyi va boşqaruv idoralari joylaşgan Fos al-Jadid («yangi Fos») qismini qura boşlagan.
Inglizça Vikipediyaga köra, Alaviylar sulolasi davrida şahar yana 1912-yilgaça poytaxt bölgan. ÖzME'ga köra, 1911-yilda Fosni fransuz qöşinlari egallagan; rusça Vikipediyaga köra, 1912-yilgi Fes şartnomasidan keyin Marokaş qariyb yarim asrga Fransiya protektorati ostida qolgan. 1916-yildan keyin Ovrupa şaharsozlik tamoyillari asosida zamonaviy şahar qurilgan. ÖzME'ga köra, Marokaş 1956-yilda mustaqillikka erişgaç, şahar tez rivojlana boşlagan.
Madaniyati va diqqatga sazovor joylari
13Fos al-Bali madinasi 1981-yildan YUNESKOning Butunjahon merosi röyxatida. Inglizça Vikipediyaga köra, u dunyodagi eng katta va eng qadimgi piyodalar zonalaridan biri. Şaharning eng muhim yodgorligi — al-Qaraviyyin masjidi va ilm dargohi: ÖzME va rusça Vikipediya unga 859-yilda, inglizça Vikipediya esa 857-yilda asos solingan deb yozadi. Ginnesning rekordlar kitobi uni hozirgaça uzluksiz işlab kelayotgan eng qadimgi oliy ta'lim muassasasi deb tan olgan. Al-Attarin va Bu Inaniya madrasalari, 11-asrdan qolgan Şuvara teri oşlaş ustaxonalari ham maşhur. 1994-yildan şaharda muqaddas musiqa xalqaro festivali ötkaziladi.
Xöjaligi
13ÖzME'ga köra, Fos savdo va transport markazi, xalqaro aeroportga ega. Töqimaçilik, oziq-ovqat, yoğoçsozlik va kimyo sanoati rivojlangan. Hunarmandlar mato töqiydi, sopol idişlar va teridan turli buyumlar yasaydi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Fos // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3702 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAFos. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3702
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3702
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Фесru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Fez, Moroccoen.wikipedia.org
- 3ÖzME, 9-jild, 225–226-b.manbaa.uz · ÖzME, 9-jild, 225–226-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.