Marokaş

Marokaş, rasmiy nomi Marokaş Qirolligi, — Afrikaning şimoli-ğarbidagi davlat. Poytaxti — Rabot. Maydoni 446,5 ming km², aholisi 38,4 mln kişi (2022, Vikipediyaning özbekça maqolasiga köra).

Marokaş hududida paleolit davridanoq odamlar yaşagan. Miloddan avvalgi 1-ming yillikda bu yerlar Karfagen tarkibida bölgan, miloddan avvalgi 2-asrdan Rim hukmronligi boşlangan. Rus tilidagi maqolaga köra, 429-yilda hudud (Mavretaniya Tingitana viloyati) vandallar tomonidan egallangan, bir asrdan söng Vizantiya qaytarib olgan.

Arablar istilosi 7-asr oxiri — 8-asr boşida yuz berdi; mamlakatda arab tili va islom dini tarqala boşladi. Birinçi davlat — Idrisiylar davlati — 788-yilda taşkil topgan (rus tilidagi maqolada 784-yil körsatilgan). Inglizça maqolaga köra, 11–12-asrlarda Murobitlar va Muvahhidlar davrida Marokaş mintaqaviy kuç bölgan. Alaviylar sulolasi inglizça maqolada 1631-yilda hokimiyatga kelgan deb körsatilgan va hozirgaça hukmronlik qiladi.

15-asrdan portugallar va ispanlar sohil şaharlarini egallay boşladi. 1912-yilgi şartnomalarga köra Marokaşning katta qismida Fransiya, şimoliy va janubiy qismlarida Ispaniya protektorati örnatildi, Tanjer xalqaro zona böldi. Milliy ozodlik harakati natijasida Fransiya 1956-yil martida mustaqillikni tan oldi (özbekça maqolada 1957-yil 2-mart körsatilgan); Ispaniya protektorati 1956-yil aprelda bekor qilindi. 1962-yilda birinçi konstitutsiya qabul qilindi. Marokaş 1956-yildan BMT a'zosi, Özbekiston bilan diplomatik munosabatlar 1993-yil 11-oktabrda örnatilgan.

Marokaş şimolda Örta dengiz, ğarbda Atlantika okeani bilan çegaradoş, şarqda Jazoir bilan tutaşadi. Hududning aksar qismini toğlar, baland tekisliklar va platolar egallaydi. Atlas toğlari janubi-ğarbdan şimoli-şarqqa çözilgan; eng baland nuqta — Tubqol toği (4165 m). Janub va janubi-şarqda Sahroi Kabir çöli joylaşgan.

Iqlimi asosan subtropik: iyulning örtaça harorati 24–28°, yanvarniki 10–12°. Yillik yoğin şimolda va toğlarda 1000 mm ga yaqin, janubda 200 mm gaça. Asosiy daryolari — Muluya, Sebu va Umm-ur-Robia. Örmonlar hududning salkam 12% ini egallaydi. Kobalt, marganets, qörğoşin, mis, temir rudalari va boşqa foydali qazilmalar bor.

Marokaş — konstitutsiyali monarxiya. Amaldagi konstitutsiya 1972-yilda qabul qilingan, 1992 va 1996-yillarda özgartirişlar kiritilgan. Davlat boşliği — qirol (1999-yildan Muhammad VI). U boş vazir va vazirlarni tayinlaydi, Vazirlar Kengaşida raislik qiladi va parlamentni tarqatib yuborişi mumkin. Parlament ikki palatali: Vakillar palatasi va Maslahatçilar palatasi. Ma'muriy jihatdan mamlakat 18 viloyatga bölinadi.

Marokaş — agrar mamlakat, şu bilan birga sanoat va konçilik ham rivojlangan. Yalpi içki mahsulotda qişloq xöjaligining uluşi 18%, sanoatniki 19,6%. Iqtisodiy faol aholining 50% qişloq xöjaligida band. Buğdoy, arpa, makkajöxori, sitrus mevalar, zaytun va uzum yetiştiriladi; qoramol, qöy, eçki, tuya boqiladi.

Dunyodagi fosfat zaxiralarining 70% Marokaşda joylaşgan; fosfat qazib olişda dunyoda 3-örinda, eksportda 1-örinda turadi. Töqimaçilik, kimyo, sement, oziq-ovqat sanoati rivojlangan. Asosiy savdo hamkorlari: Fransiya, Saudiya Arabistoni, AQSH, Ispaniya. Pul birligi — Marokaş dirhami.

Aholining asosiy qismini arablar va barbarlar (amaziglar) taşkil etadi. Rasmiy til — arab tili (rus va ingliz tilidagi maqolalarda amazig tili ham rasmiy deb körsatilgan); davlat dini — islom. 859-yilda Fosda Afrikada birinçi musulmon universiteti oçilgan. Rabotda va qadimiy şaharlarda hunarmandlar köproq gilamdözlik bilan şuğullanadi. Inglizça maqolaga köra, mamlakat madaniyati arab, barbar, andalus va afrika madaniyatlari aralaşmasidan iborat.