Marokaş
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 241–247-b. — ziyouz.com
Marokaş MAROKAŞ, Marokaş Podşohligi (Al-Mamlaka al-Mağribiya yoki Al-Mağrib al-Aksa, ma'nosi — uzoq ğarb) — Afrikaning şim.-ğarbidagi davlat. Mayd. 446,5 ming km2. Aholisi 30,6 mln. kişi (2001). Poytaxti—Rabot ş. Ma'muriy jihatdan 18 viloyat (vilay)ga bölinadi.
Davlat tuzumi. M. — konstitutsiyali monarxiya. Amaldagi konstitutsiyasi 1972 y.da qabul qilingan, unga 1992 va 1996 y. referendumlarda qabul qilingan özgartirişlar kiritilgan. Davlat boşliği — podşoh (1999 y.dan Muhammad VI). U boş vazir va vazirlarni tayinlaydi hamda lavozimidan böşatadi, Vazirlar Kengaşida raislik qiladi, parlamentni tarqatib yuborişi mumkin. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni podşoh va ikki palatali parlament (Vakillar palatasi va Maslahatçilar palatasi), ijroiya xokimi-yatni hukumat amalga oşiradi.
Tabiati. M. hududining aksar qismini toğlar, baland tekisliklar va plato (meseta)lar egallaydi. Jan.- ğarbdan şim.-şarq tomon Atlas toğlari çözilgan, uning eng baland nuqtasi — Tubqol toği (4165 m). Atlantika okeani sohili — yirik pasttekisliklar. Örta dengiz sohilining köp qismi toğlik, qulay buxtalari bor. Jan. va jan.- şarqdagi Sahroi Kabir çöli qumloq va toşloqlan iborat. M. hududida zilzilalar bölib turadi. Kobalt, marganets, qörğoşin, pyx, barit, mis, temir rudalari, toştuz, kömir konlari bor. M. köp qismining iqlimi subtropik; iyulning örtaça t-rasi 24°— 28°, yanv. niki 10°—12°, toğlardagi iqlim — kontinental. Örtaça yillik yoğin toğlarda va şim.da 1000 mm ga yaqin, jan.da 200 mm gaça. Köp daryolari yozda qurib qoladi. Asosiylari: Muluya, Sebu, Umm-ur-Robia. Quruq örmon va butazorlarning tuproklari jigarrang. Şim.dagi sohil tekisliklari va toğ orasidagi soiliklar hamda vodiylarning qumloq, gilli qoramtir tuproklari ğoyat umumdor. Örmonlar, asosan, toğlarda saqlanib qolgan va M. hududining salkam 12% ni taşkil etadi. Qurğoqçil daşt, çala çöl va çöllarda alfa öti, şuvoq va d-rin, Örta dengiz sohilida makvis butalari ösadi. Hayvonlardan quyon, yovvoyi çöçqa, çiyaböri, ilon, toşbaqa, şuningdek, amfibiyalar, parranda, ha-şarot va çayonlar bor. Toğlarda makaka maymun, sirtlon, pantera, toğ daryolarida xonbaliq uçraydi. Dengizdan baliq ovlanadi.
Aholisining asosiy qismi — marokaşlik arablar va barbarlar. Fransuzlar, ispanlar, portugallar va yahudiylar ham yaşaydi. Rasmiy til — arab tili. Davlat dini — islom. Şahar aholisi 45,5%. Yirik şaharlari: Kasablanka, Rabot, Marokaş, Fos, Miknas, Tanjer va b.
Tarixi. Hoz. M. hududida azaldan liviy qabilalari (qad. barbarlar) yaşab, ovçilik va çorvaçilik, qisman dehq-onçilik b-n şuğullangan, Mil. av. 2-ming yillik oxirlarida sohilda finikiylarning bir qança jamoalari paydo bölgan; bu jamoalar keyinçalik Karfagen qöl ostiga, Karfagen yemirilganidan keyin (mil. av. 2-a.) Şimoliy M. Rim imperiyasi qöl ostiga ötdi. Ana şu davrda yirik dehqonçilik paydo böldi, şaharlar vujudga keddi. Birok, M. ning kup kismida uruğçilikqabilaçilik tuzumi xukmron edi. 5-a.da M.ning şim. kismini vandallar, 6-a.da Vizantiya bosib oldi.
702—711 y.larda M. hududi arab xalifaligiga qöşib olindi. Mamlakatda arab tili va islom dini tarqala boşladi. 788 y. M.dagi birinçi davlat — Idrisiylar davlati taşkil topdi. 9-a. ning 20-y.larida Idrisiylar davlati bir neça mayda xonliklarga bölinib ketdi. 13-a.ning 2-yarmida M.da hokimiyat barbarlar sulolasi — Mariniylar qöliga ötdi (1195—1465). Bu davrda q. x. ança taraqqiy etdi, madaniyat yuksaldi; Fos ş. madaniyat markazi bölib qoldi. Birok, 15-a.da mamlakat yana bölinib ketdi. Ana şu davrdan M. hududini yevropaliklar — Atlantika okeani sohilini portugallar, Örta dengiz sohilini ispanlar bosib ola boşladi.
17-a. oxiri va 18-a. boşlarida marokaşliklar yevropaliklarni M.dan, asosan, haydab çiqardilar. 19-a.ning 40-y.laridan Yevropa davlatlarining qöşinlari yana kirib kela boşladi — 1844 y. Fransiya, 1859 y. Ispaniya M. hududining bir qismini bosib oldi. Yevropa davlatlarining mamlakat içkarisiga kirib borişiga yöl qöymaslik, parokandalikka barham beriş, şuningdek, töxtovsiz qözğolonlarni bostiriş uçun Sulton Hasan I (1873— 94) bir qança islohot ötkazdi (jumladan, armiya zamonaviylaştirildi, harbiy z-dlar, yangi portlar quriddi). 1907 y. Fransiya qöşinlari M.ning şim.-şarqidagi Vujda ş. atroflarini, söngra Kasablanka ş. va Şauya viloyatini, Ispaniya Melilya ş. atroflarini bosib oldi. Bunga javoban mustamlakaçilarga qarşi qözğolon kötarildi. 1912 y. tuzilgan Fransiya-M. (30 mart) va Fransiya-Ispaniya (27 noyab.) şartnomalariga köra, M. hududining katta qismi (80%)da Fransiya, kiçikrok, şim. va jan. qismlarida Ispaniya protektorati örnatildi; bir qismi (Tanjer) xalqaro zona bölib qoldi.
M. xalqi bosqinçi davlatlarning hukmronligiga qarşi umumiy qözğolon kötardi. 1921 y. rif qabilalari Abdulkarim rahbarligida Rif viloyatida ispanlar qölidan hokimiyatni tortib olib, mustaqil Rif Respublikasini tuzdilar. Ammo Ispaniya-Fransiyaning birlaşgan kuçlari b-n bölgan şiddatli janglardan keyin Rif Respublikasi tormor qilindi (1926). Birok, Fransiya zonasidagi qabilalar mustamlakaçilarga karşi qattiq qarşilik körsatişni davom ettirdilar. 2-jahon uruşi yillarida ozodlik harakati kuçayib ketdi.
50-y.larning boşida esa norozilik harakatiga keng xalq ommasi qöşildi. Fransiya protektorati hokimlari milliy ozodlik harakati qatnaşçilarini quvğin ostiga oldi. 1952 y. 8 dek. da Kasablankada ommaviy namoyiş qatnaşçilaridan yuzlab kişilar öldirildi, minglarça kişi qamoqqa olindi. 1954 va 1955 y.larda M.da yana iş taşlaşlar va namoyişlar bölib ötdi. Dunyodagi boşqa ilğor kuçlar M. xalqining milliy ozodlik harakatini qöllab quvvatladilar. Oqibatda Fransiya protektorata M.da milliy hukumat tuziş uçun rozilik berişga (1955 y. 7 dek.) va uning milliy mustaqilligini tan olişga majbur böldi (1957 y. 2 mart). 1956 y. 7 apr.da Ispaniya protektorata ham bekor qilindi, 1957 y. 1 yanv. da Tanjer M. tarkibiga qöşildi. 1962 y. dek.da M.ning birinçi konstitutsiyasi qabul etildi, 1963 y. mayda parlament saylovi bölib ötdi. Xalq ommasi ahvolining yomonlaşuvi, işsizlar sonining köpayişi oqibatida mamlakat içkarisida ahvol keskinlaşib ketdi. Natijada hukumat a'zolari tez-tez almaşinib turdi. «Istiqlol» partiyasi parokandalikka uçradi. Partiya içida böliniş röy berdi; uning söl qismi Xalq kuçlari milliy ittifoqi partiyasi nomi b-n ajralib çikdi (1959). 1964— 65 y.larda yirik şaharlarda iqtisodiy ahvolning yaxşilanişi, tub iqtisodiy-ijtimoiy özgarişlar ötkazilişi şior'?1ari ostida iş taşlaşlar va ommaviy mitinglar bölib ötdi. Lekin bu harakatlar qurol kuçi yordamida bostirildi. 1965 y. 7 iyunda M.da fav-qulodda holat e'lon qilindi, podşoh hukumat iste'fosini qabul qildi, parlamentni tarqatib yubordi va qonun çiqaruvçi hamda ijro etuvçi butun hokimiyatni öz qöliga oldi.
1970 y. iyulda favqulodda holat bekor qilindi. 21 va 28 avg.da parlament saylovi bölib ötdi. 1972 y. 1 martda referendum bölib, yangi konstitutsiya qabul qilindi, parlament va hukumatning huquqlari bir oz kengaytirildi.
Podşoh Hasan II iqtisodiy va siyosiy islohotlar zarurligini anglab, 1973 y.da bir qança iqtisodiy tadbirlar ötkazilişini e'lon qildi. Xalq-aro maydonda betaraflik siyosatini ötkaza boşladi. Konstitutsiyaga 1992 y.da kiritilgan özgartirişlarga bi-noan, parlamentning hukumat faoli-yati ustidan nazorati kuçaytirildi, M.ning inson huquqlariga sodikligi mustahkamlandi. M. 1956 y.dan BMT a'zosi. ÖzR b-n diplomatiya munosabatlarini 1993 y. 11 okt.da örnatgan. Milliy bayrami — 30 iyul — Taxt kuni (1999).
Siyosiy partiyalari va kasaba uyuşmalari. Istiqlol partiyasi, 1943 y. taşkil etilgan; Xalq kuçlari milliy ittifoqi partiyasi, 1959 y. tuzilgan; Taraqqiyot va sotsializm partiyasi, 1974 y. asos solingan; Konstitutsiyaçi ittifoq, 1983 y. ta'sis etilgan; Xalq harakati partiyasi, 1959 y. tuzilgan; Milliy demokratiyu partiya, 1981 y. asos solingan; Xalq milliy harakati, 1991 y. taşkil etilgan; Mustaqil milliy uyuşma, 1978 y. ta'sis etilgan; Xalq kuçlari sotsialistik ittifoqi, 1974 y. tuzilgan; Sotsialdemokratik harakat, 1996 y. asos solingan. M. mehnatkaşlari umumiy ittifoqi, 1960 y. taşkil etilgan; M. mehnat ittifoqi, 1955 y. tuzilgan; Demokratik mehnat konfederatsiyasi, 1978 y. asos solingan.
Xöjaligi. M. — agrar mamlakat bölib, sanoat va, ayniqsa, konçilik birmunça rivojlangan. Iqtisodiyotida yirik q.x. fermalari va zamonaviy sanoat korxonalari b-n bir katorda qad. sektor — yarim natura va mayda tovar dehqon xöjaliklari katta örin tutadi. Mustaqillikka erişilgandan keyin M. hukumati iqtisodiyotning zamonaviy tarmoqlarini rivojlantiriş, milliy xöjalikni tarmoq, hudud jihatidan va tuzilmaviy nisbatlar jihatidan tartibga soliş siyosatini yurgiza boşladi. Yalpi içki mahsulotda q. x.ning uluşi 18%, sanoatniki 19,6%ni taşkil etadi.
Qişloq xöjaligi — M. iqtisodiyotining negizi. Ekiladigan yerlar 7,5 mln. gektardan ortiq, bu yerlarning köp qismiga donli ekinlar ekiladi. Iqtisodiy faol aholining 50% q. x.da band. Yalpi içki mahsulotning 1/5 va eksportning 1/3 qismini q.h. ta'minlaydi. Dehqonçilik mahsulotining yarmidan köproğini donli ekinlar beradi. Buğdoy, arpa, makkajöxori, oq jöxori, tariq va şolidan yaxşi hosil olinadi. Kartoşka, qand lavlagi, pomidor, paxta, dukkaklilar ham yetiştiriladi; tokzorlar, zaytunzorlar, sitruszorlar köp. Jami yer fondining 28% (12,5 mln.ga)ni yaylov va ötloklar, 12% ni örmon va butazorlar taşkil etadi. Barça haydaladigan yerlarning 95% mamlakat şim.da joylaşgan. Mayda falloh xöjaliklari b-n bir katorda yirik mexanizatsiyalaşgan serdaromad höjaliklar ham mavjud. Çorvaçilikda qoramol, qöy, eçki, tuya boqiladi. Baliqçilik va parrandaçilik rivojlangan. Örmonlarda pökakli dub qobiği va evkalipt yoğoçi, palma bargi tayyorlanadi.
Sanoati. M.ning i.ç. sanoatida iktisodiy faol aholining 23% band. M.da dunyodagi fosfat xom aşyosi zaxiralarining 70% joylaşgan. Uni qazib oliş sohasida M. dunyoda 3-örinda, eksport qiliş jihatidan 1 -örinda turadi. I.ç. sanoatining töqimaçilik, könçilik, kimyo, neft kimyosi, farmatsevtika va sement sanoati tarmoqlari durust rivojlangan. Bu soha milliy xom aşyo zaxiralaridan unumli foydalaniş maqsadida, asosan, eksport uçun tayyor va çala mahsulot i.ç.ga yönaltirilgan. Yangi qurilgan önlab korxonalar sanoatning tarkibiy tarmoqlari qiyofasini ança özgartirib yubordi. Mamlakatda kazib olinadigan fosfarit negizida kimyo sanoati rivoj topdi, qand va sement z-dlari, rangli metallurgiya korxonalari barpo etildi. Yiliga örtaça 9,8 mlrd. kVtsoat elektr energiya hosil qilinadi. 70-y.larning örtalaridan boşlab çetdan keltiriladigan xom aşyo, çala tayyor mahsulot va asbob-uskunalardan foydalanuvçi korxonalar ham qurildi. Gazlama va kiyim-keçak, avtomobil va elektron sanoati uçun qismlar işlab çiqaruvçi korxonalar şu jumlaga kiradi. Hunarmandçilik sohasi iqtisodiyotda muhim örin egallaydi.
Oziq-ovqat va töqimaçilik i.ç. sanoatining eng yirik tarmoqlaridir. Unda baliq, sabzavot, meva konservalaş, un-yorma, qand-şakar, sut z-dlari bor. Töqimaçilik sanoati tarkibidagi korxonalarning aksariyat qismi mayda va örta f-kalardan iborat. Fos ş.da yirik töqimaçilik k-ti qurilgan. Rabotda va köhna şaharlarda hunarmandlar köproq gilamdözlik b-n şu-ğullanadi.
Oğir sanoatning muhim tarmoği bölmiş kimyo sanoati, asosan, fosfat xom aşyosini qayta işlaş b-n şuğullanadi. Fosfor kislota va kimyoviy öğit oliş uçun Safi yaqinida qurilgan kimyo z-dlari yiliga 4 mln. t dan ortiq fosforitni qayta işlaydi. Bo-şqa tarmoqlardan Muhammadiya va Sidi-Krsimdagi neftni qayta işlaş z-dlari va b. şaharlardagi 9 ta sement z-di (eng yirigi Kasablankada), 7 ta metall işlaş va avtoyiğuv z-dini körsatib ötiş mumkin. Nadordagi pölat prokat sexi, asosan, armatura işlab çiqaradi. Çet el sayyoxligi rivojlangan.
Mamlakat içkarisida yuk taşişda t.y. asosiy rol öynaydi. 2000 km t.y.dan 867 km elektrlaştirilgan. Asosiy t.y. magistrali Marokaş—Kasablanka — Rabot — Fos — Vujda M.ning garbiy va şarqiy qismlarini Jazo-ir va Tunis b-n tutaşiradi. Avtomobil yöllari uz. 60 ming km. M.da 27 aerodrom bor, şundan 10 tasi xalqaro toifadagi aeroportdir. Taşki savdo yuklarining 95% dengiz orqali taşiladi. Dengiz savdo flotining tonnaji 586 ming t dedveyt. Asosiy dengiz portlari: Kasablanka, Safi, Muhammadiya, Ağodir, Tanjer.
M. çetga, asosan, sanoat va q.x. xom aşyosi — fosforit, rangli metall rudalari, sitrus meva, baliq va uning konservasi, sabzavot, meva va ularning konservasi, fosfor kislota, öğit, pökak, kalava ip, jun, teri, göşt va b. çiqaradi. Çetdan neft, oziq-ovqat, sanoat asbobuskunalari, iste'mol bu-yumlari, kimyoviy mahsulotlar, ğalla, qand-şakar keltiradi. Savdo-sotiqdagi asosiy mijozlari: Fransiya, Saudiya Arabistoni, AQŞ, Ispaniya, Rossiya, Germaniya, Italiya. Pul birligi — M. dirhami.
Tibbiy xizmati. Davlat tibbiy muassasalari b-n bir qatorda xususiy şifoxonalar ham mavjud. Vraçlar Rabot va Kasablanka un-tlarining tibbiyot f-tlarida tayyorlanadi.
Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. 859 y. Fosda Afrikada birinçi musulmon unti oçilgan. Mamlakatda musulmon diniy maktablari bölgan. Fransuzlar hukmronligi davrida (1912 y.dan) davlat dunyoviy maktablarining 2 turi (yevropaliklar va mahalliy aholi uçun) bor edi. 1956 y. mustaqillik e'lon qilingan paytda bolalarning 17% maktabga qatnagan. Mustaqillikka erişilgaç, maorifni rivojlantiriş, milliy mutaxassislar tayyorlaş, savodsizlikni tugatiş çoralari kurila boşladi. 1963 y.da bolalarni 6—7 yoşdan 13—14 yoşgaça majburiy öqitiş haqida qonun qabul qilindi. Boşlanğiç maktabda öqiş muddati 5 y., örta maktabda 7 y. Oliy öquv yurtlari: Rabotda Muhammad V nomidagi un-t (1957), Fos ş.da Karauin nomidagi musulmon unti (859),
Muhammad bin Abdulloh nomidagi un-t (1973), Kasablankada Hasan II nomidagi un-t (1975), 12 ta in-t va kollej, Kasablanka va Titvonda nafis san'at maktabi, Kasablankada tibbiyot maktabi. Ilmiy muassasalari: Rabotda Şarif ilmiy in-ti, agronomiya tadqiqotlari milliy in-ti, Muhammad V nomidagi un-t huzurida i. t. markazi, M. geogr. milliy qömitasi, Milliy gigiyena in-ti (Rabotda), Okeanografiya in-ti (Kasablankada), bir qança ilmiy jamiyatlar. 1977 y. Podşoxlik akademiyasi taşkil etilgan. Kasablankada Munitsipal kutubxona, Rabotda markaziy kutubxona arxivi b-n, un-tlarning kutubxonalari, Tanjer, Fos, Titvon ş.larida kutubxonalar bor. Rabotda antik san'at va arxeologiya muzeyi, Fosda qurol-yaroğ muzeyi, Titvonda arxeologiya, san'at va folklar muzeyi, Kasablanka va Tanjerda muzeylar mavjud.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. M.da 20 ga yaqin gaz. va bir kança jur. naşr etiladi. Eng yiriklari: «Al-Alam» («Bayroq», arab tilida çiqadigan kundalik gaz., 1946 y.dan), «Al-Anba» («Xabarlar», arab tilida çiqadigan kundalik hukumat gaz., 1971 y.dan), «Al-Bayon» (arab va fransuz tillarida çiqadigan kundalik gaz., 1972 y.dan), «Ad-Demokrati» («Demokrat», arab va fransuz tillarida çiqadigan kundalik gaz., 1982 y.dan), «Al-Mağrib» («Ğarb», fransuz tilida çiqadigan kundalik gaz., 1977 y.dan), «Opinon» («Fikr», fransuz tilida çiqadigan kundalik gaz., 1965 y.dan), «Risolat al-Umma» («Millat risolasi», arab tilida çiqadigan kundalik gaz., 1983 y.dan), «Lyam alif» (fransuz tilida çiqadigan oylik jur., 1966 y.dan). Mağrib Arab Press — MAP — xukumat axborot agentligi 1959 y.da tuzilgan. M. radioeşittirişi va telekörsatuvi, hukumat mahkamasi. Radioeşittirişlar arab, ingliz, fransuz tillarida olib boriladi.
Adabiyoti. M.da adabiy asarlar arab, barbar, fransuz tillarida yaratilib keldi. Mumtoz arab tilidagi adabiyot umumiy arab adabiyoti yölidan, ayniqsa, Ispaniya (Andalusiya) arab adabiyoti ta'sirida rivojlandi. Mahalliy arab laxjasidagi va barbar tilidagi xalq oğzaki ijodiyoti, ayniqsa, diqqatga sazovor. 12—14-a.lar şe'riyatida siyosiy hajviya asosiy örinni egalladi (Ibn Xobbus, Ibn Habbaza, Ibn al-Muraxxal, Ibn Ru-şayd kabi şoirlar). Nasrda köproq tarixiy mavzuda va uzok, mamlakatlarga sayohat qilgan sayyohlar töğrisida (rixla janrida) asarlar yaratildi (asosiy vakili — Ibn Batuta). 13-a. boşlarida badiiy yilnomalar yaratiş an'anabölib, 19-a.gaça davom etdi. 15— 16-a.larda M. adabiyotida köproq maş-xur kişilar hayotiga bağişlangan asarlar, rivoyatlar vujudga keldi. 16—18-a.lar şe'riyatida bir tomondan, tasav-vuf lirikasi, ikkinçi tomondan gedonizm (Ibn Zakur ijodida) tarq-aldi. Mumtoz arab şe'riyati an'analari M. adabiyotida 20-a.ning örtalarigaça davom etdi. 16-a.dan boşlab Fosda Andalusiya xalq poeziyasi an'analari, Marokaş ş. va uning atrofida mahalliy xalq janri (grix) rivojlana boşladi. Xalq şe'riyati musiqa va kuy b-n mustahkam boğlangan.
M.ning arab va fransuz tillaridagi hoz. zamon adabiyoti 2-jahon uruşidan keyin milliy ozodlik harakatining yuksalişi ta'sirida rivojlana boşladi. A. Benjellun («Bolalikda» va b.) va M. Safriui («Mö'jizalar dökoni» va b.) kabi yozuvçilarning asarlarida xalq hayoti mavzui yoritildi. 50-y.larda fransuz tilida yozilgan romanlar salmokli örinni egalladi (M. A. Lahbobiyning «Umid qöşiqlari» va «Zulmatdan ziyoga» asarlari). 60-y.lar adabiyotida dramaturgiya paydo böldi. Arab tilida ham nasriy asarlar yozila boşladi (A. K. Ğallabning «Yetti eşik», Lahbobiyning «Taşna avlod» va b.). Bu davrda M. adabiyotiga M. Buallu, M. Znibera, A. J. Sximiy, A. Baqqoliy kabi iste'dodli yoşlar kirib keldi. 1960 y.da yozuvçilar uyuşmasi tuzildi. Zamonaviy adiblardan T. Benjellun, M. Xayriddin, M. Sabboğ, A. as-Salom, A. Larua, M. Barrada va b. maşhur.
Me'morligi va tasviriy san'ati. M. hududida neolit davriga oid koya rasmlari (fil, kiyik, quş tasvirlari), mil. av. 1ming yillikka mansub aylana toş qabristonlar, keyinroq işlangan qizil sirli sopol idişlar saqlangan. Mil. av. 1-a.— mil. 3-a.ga oid Rim davri şaharlari (Volyubilis, Tamud, Tingis) xarobalarida me'moriy obidalar, naqş va haykallar qoldiklari uçraydi. Milod boşlarida barbar san'ati rivoj topdi. M. Hududi arab xalifaligiga qöşilgaç, arab badiiy an'analari va uslublari kirib keldi, musulmon me'morligi rivojlandi. Örta asrlarda bu ölkada minorali, töğri törtburçakli devor b-n öralgan şaharlar vujudga keldi (Miknas, Rabot, Fos), bir neça ibodatxonali gumbazlari muqarnas va serğovakli maçitlar, saroylar qurildi. Muhim binolar toş va yoğoç öymakorligi b-n bezatilgan (Kutubiya maçitining mi-norasi, 1184—99), 11 —13- a. larda şaharlar harbiy maqsadlarda mustahkamlandi, qal'alar qurildi. Binokorlikda toş, loy, ğiştdan keng foydalanidsi. 13—14-a. me'morligida, ayniqsa, bezakka alohida e'tibor qilindi, binolar öyib naqş işlangan marmar, yoğoç, koşin, sopol va oyna mozaika b-n bezatildi, vitrajlar işlandi (Tosdagi Katta maçit, 12—13-a., Fosdagi Attarin madrasasi, 1323—25). 16— 17-a. madaniyat yodgorliklari, ayniqsa, nafis va boy bezaklari b-n diqqatga sazovor (Marokaş ş.dagi maqbaralar majmui, 16-a. 2-yarmi). 19-a.da Fos, Miknas, Marokaşda içki hovlili muhtaşam saroylar qurildi. Köpgina şaharlarda 1—2 qavatli, içki hovlili turar joylar 20-a.gaça ham saqlangan. Şaharlardan taşqarida tomi poxol b-n kulohsimon qilib yopilgan, qamiş devorlari loy b-n suvalgan uylar köp qurilgan.
Örta asrlarda M.da şoyi, kundal matolar töqiş, gilamdözlik, kulollik, jezni badiiy işlaş avj olgan. M. Fransiya ta'siri ostida bölgan yillarda mamlakatda yevropaça kvartallar qurildi. 1950 y.lardan M.da zamonaviy uylar qurila boşladi. M. mustaqillikka erişgaç (1956), şinam mehmonxonalar, villalar, kasalxonalar, köp qavatli turar joylar barpo etildi. Rabot va Kasablanka, ayniqsa, gurkirab rivoj topdi. Mustaqillik yillarida şaharlar boş reja asosida qayta kurila boşladi. Marokaşlik me'morlar mahalliy şaroitga moslab, milliy an'analar ruhida işlagan loyihalar asosida turar joylar, jamoat binolari, sanoat inşootlari keng kölamda qurila boşladi. M. uçun yangilik bölgan tasviriy san'at rivoj topdi (E. Azaguri, J. F. Zevako kabi me'morlar, M. A. Idrisiy, M. Ammar kabi rassomlar, haykaltaroş X. bin Saloh ijodi diqqatga sazovor). Rabot, Kasablanka ş.larida amaliy san'at ustalarining şirkatlari taşkil qilingan. Gilamdözlik, çarmni kaşta b-n bezaş san'ati rivoj topgan, zargarlik, kandakorlik, mis idiş va buyumlarni qadama naqş b-n bezaş san'ati ham keng tarqalgan.
Musiqasi barbar va arab madaniyatlaryning özaro ta'sirida rivojlangan. Asl barbar musiqa san'ati namunalari M. qişloklaridagina saqlanib qolgan. Musiqa şe'riyat va raqs b-n uzviy boğlangan. Qöşiq b-n ijro etiladigan ommaviy raqslar keng tarqalgan. M.ning şim.-şarqida yaşaydigan barbarlarda axidu va jan.-ğarbda yaşaydigan barbarlarda axuax musiqiy uslublari şakllangan. Axidu kuylari ixçam diapazonli, xromatizmga boy, axuax kuylari yevropaça an'analarga yaqin, diapazoni keng. Barbarlarning musiqiy asboblari: kasba (nay), arxanim, bendir, tarija, skripka va b.lardan iborat.
Arab musiqa san'ati turli-tuman bölib, arab mumtoz (alo' va samo') va xalq (grix) musiqalarini öz içiga oladi. Alo' va samo' kuylari ba'zan bir-biriga yaqin bölsa ham, lekin mat-nda ular keskin farq qiladi. Alo' — dunyoviy, saroy san'ati bölib, asosini mumtoz arab şe'riyati taşkil etadi. Samo' — diniy mazmundagi madhiya, mavlud, qasidalardir. Oddiy kişilar qöşiqlari — grixlar qiroatga asoslangan. Musiqa asboblaridan ud, lira, rubob, mizmor va b. tarqalgan. Xalq ijodida zikr katta urin egallagan. Maqamlarning öziga xos mağribça uslubi şakllangan. Kompozitorlardan M. Benis, A. Auatif, M. Şakruniy, sozanda (qonun) va musiqaşunos S. Şa-rqiy maşhur. M.da Milliy musiqa, raqs va drama san'ati konservatoriyasi (Rabotda), Milliy musika va rake maktabi (Titvonda) işlaydi. 1960 y.dan M.da har yili milliy musiqa festivali ötkaziladi.
Teatri. M. teatr san'ati xalq marosimlari, rasmrusumlari va öyinlari asosida vujudga kelgan. 12-a.dan soya va qöğirçoq teatrlari, xonanda, sozanda, raqqos va jonglyorlardan iborat sayyor aktyorlarning tomoşalari urf böldi. 19- a. oxirlarida miyerlik va suriyalik truppalar gastrol bera boşladi. Fransuz va ispan hukmronligi davri (1912—56) da xususiy uylardagi xonaki sahnalarda köpgina tomoşalar qöyildi. Ba'zi havaskor aktyorlar Yevropada ta'lim olib keldilar. 1923 y. Fosda uyuşgan truppa 1929 y.gaça (rahbari dramaturg va rej. Abdulla bin Şakrun) xaloyiq oldida tomoşa körsatdi. Şu şaharda Malikul Fosiy va Abdulvahob Şaviy boşçiligidagi truppalar işladi, Sale, Tanjerda ham kiçik truppalar tuzildi. 1956 y.dan keyin teatr san'ati rivojida yangi bosqiç boşlandi. Kasablankadagi (Toyib Saddiqining Munitsipal teatri) va Rabotdagi (Ahmad Badri boşçiligidagi Milliy teatri) yetakçi teatrlarda Yevropa, arab dramaturglarining asarlari sahnalaştirildi. 1961 y. radiola birinçi professional truppa taşkil topdi. M.da 100 dan ortiq havaskorlik teatrlari mavjud. 1960 y.dan Marokaş ş.da M. san'ati festivallari ötkazildi. 1959 y. Rabotda oçilgan Drama san'ati markazida aktyorlar va sahna xodimlari ham tayyo-rlanadi. 1962 y.dan Musiqa, raqs va drama san'ati milliy konservatoriyasi işlay boşladi.
Kinosi. Dastlabki hujjatli filmlarni fransuz operatorlari 1897 y.da yaratişdi. 1919—54 y.larda fransuz rej.lari, asosan, şarq afsonalari asosida 50 ga yaqin töla metrajli badiiy filmni suratga oldilar. 1944 y. M. kinomarkazi taşkil etildi va birinçi «Sussi» kinostudiyasi qurildi. Mustaqillikdan keyin hujjatli va badiiy filmlar çiqariş yölga qöyildi. 1958 y.dan muntazam «Marokaş yangiligi» kinojur. çiqa boşladi. 1968—70 y.larda Kasablanka yaqinida «Ayn-Şoke» studiyasi taşkil etildi. 80—90- y.larda rej. A. Maanuni, M. Reggab, S. Bin Barka, F. Burkia ijtimoiy mavzuda filmlar yaratdilar. «Izlar», «Bahor quyoşi», «Kunlar, kunlar», «Neft uruşi bölmaydi» filmlari şu jumlaga kiradi. Yiliga 450 ta xorijiy (asosan, Fransiya, Italiya, Hindistondan) filmlar sotib olinadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАРОКАШ, Марокаш Подшоҳлиги (Ал-Мамлака ал-Мағрибия ёки Ал-Мағриб ал-Акса, маъноси — узоқ ғарб) — Африканинг шим.-ғарбидаги давлат. Майд. 446,5 минг км2. Аҳолиси 30,6 млн. киши (2001). Пойтахти—Работ ш. Маъмурий жиҳатдан 18 вилоят (вилай)га бўлинади.
Давлат тузуми. М. — конституцияли монархия. Амалдаги конституцияси 1972 й.да қабул қилинган, унга 1992 ва 1996 й. референдумларда қабул қилинган ўзгартиришлар киритилган. Давлат бошлиғи — подшоҳ (1999 й.дан Муҳаммад VI). У бош вазир ва вазирларни тайинлайди ҳамда лавозимидан бўшатади, Вазирлар Кенгашида раислик қилади, парламентни тарқатиб юбориши мумкин. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни подшоҳ ва икки палатали парламент (Вакиллар палатаси ва Маслаҳатчилар палатаси), ижроия хокими-ятни ҳукумат амалга оширади.
Табиати. М. ҳудудининг аксар қисмини тоғлар, баланд текисликлар ва плато (месета)лар эгаллайди. Жан.- ғарбдан шим.-шарқ томон Атлас тоғлари чўзилган, унинг энг баланд нуқтаси — Тубқол тоғи (4165 м). Атлантика океани соҳили — йирик пасттекисликлар. Ўрта денгиз соҳилининг кўп қисми тоғлик, қулай бухталари бор. Жан. ва жан.- шарқдаги Саҳрои Кабир чўли қумлоқ ва тошлоқлан иборат. М. ҳудудида зилзилалар бўлиб туради. Кобальт, марганец, қўрғошин, pyx, барит, мис, темир рудалари, тоштуз, кўмир конлари бор. М. кўп қисмининг иқлими субтропик; июлнинг ўртача т-раси 24°— 28°, янв. ники 10°—12°, тоғлардаги иқлим — континентал. Ўртача йиллик ёғин тоғларда ва шим.да 1000 мм га яқин, жан.да 200 мм гача. Кўп дарёлари ёзда қуриб қолади. Асосийлари: Мулуя, Себу, Умм-ур-Робиа. Қуруқ ўрмон ва бутазорларнинг тупроклари жигарранг. Шим.даги соҳил текисликлари ва тоғ орасидаги соиликлар ҳамда водийларнинг қумлоқ, гилли қорамтир тупроклари ғоят умумдор. Ўрмонлар, асосан, тоғларда сақланиб қолган ва М. ҳудудининг салкам 12% ни ташкил этади. Қурғоқчил дашт, чала чўл ва чўлларда альфа ўти, шувоқ ва д-рин, Ўрта денгиз соҳилида маквис буталари ўсади. Ҳайвонлардан қуён, ёввойи чўчқа, чиябўри, илон, тошбақа, шунингдек, амфибиялар, парранда, ҳа-шарот ва чаёнлар бор. Тоғларда макака маймун, сиртлон, пантера, тоғ дарёларида хонбалиқ учрайди. Денгиздан балиқ овланади.
Аҳолисининг асосий қисми — марокашлик араблар ва барбарлар. Французлар, испанлар, португаллар ва яҳудийлар ҳам яшайди. Расмий тил — араб тили. Давлат дини — ислом. Шаҳар аҳолиси 45,5%. Йирик шаҳарлари: Касабланка, Работ, Марокаш, Фос, Микнас, Танжер ва б.
Тарихи. Ҳоз. М. ҳудудида азалдан ливий қабилалари (қад. барбарлар) яшаб, овчилик ва чорвачилик, қисман деҳқ-ончилик б-н шуғулланган, Мил. ав. 2-минг йиллик охирларида соҳилда финикийларнинг бир қанча жамоалари пайдо бўлган; бу жамоалар кейинчалик Карфаген қўл остига, Карфаген емирилганидан кейин (мил. ав. 2-а.) Шимолий М. Рим империяси қўл остига ўтди. Ана шу даврда йирик деҳқончилик пайдо бўлди, шаҳарлар вужудга кедди. Бирок, М. нинг куп кисмида уруғчиликқабилачилик тузуми хукмрон эди. 5-а.да М.нинг шим. кисмини вандаллар, 6-а.да Византия босиб олди.
702—711 й.ларда М. ҳудуди араб халифалигига қўшиб олинди. Мамлакатда араб тили ва ислом дини тарқала бошлади. 788 й. М.даги биринчи давлат — Идрисийлар давлати ташкил топди. 9-а. нинг 20-й.ларида Идрисийлар давлати бир неча майда хонликларга бўлиниб кетди. 13-а.нинг 2-ярмида М.да ҳокимият барбарлар сулоласи — Маринийлар қўлига ўтди (1195—1465). Бу даврда қ. х. анча тараққий этди, маданият юксалди; Фос ш. маданият маркази бўлиб қолди. Бирок, 15-а.да мамлакат яна бўлиниб кетди. Ана шу даврдан М. ҳудудини европаликлар — Атлантика океани соҳилини португаллар, Ўрта денгиз соҳилини испанлар босиб ола бошлади.
17-а. охири ва 18-а. бошларида марокашликлар европаликларни М.дан, асосан, ҳайдаб чиқардилар. 19-а.нинг 40-й.ларидан Европа давлатларининг қўшинлари яна кириб кела бошлади — 1844 й. Франция, 1859 й. Испания М. ҳудудининг бир қисмини босиб олди. Европа давлатларининг мамлакат ичкарисига кириб боришига йўл қўймаслик, парокандаликка барҳам бериш, шунингдек, тўхтовсиз қўзғолонларни бостириш учун Султон Ҳасан I (1873— 94) бир қанча ислоҳот ўтказди (жумладан, армия замонавийлаштирилди, ҳарбий з-длар, янги портлар қуридди). 1907 й. Франция қўшинлари М.нинг шим.-шарқидаги Вужда ш. атрофларини, сўнгра Касабланка ш. ва Шауя вилоятини, Испания Мелилья ш. атрофларини босиб олди. Бунга жавобан мустамлакачиларга қарши қўзғолон кўтарилди. 1912 й. тузилган Франция-М. (30 март) ва Франция-Испания (27 нояб.) шартномаларига кўра, М. ҳудудининг катта қисми (80%)да Франция, кичикрок, шим. ва жан. қисмларида Испания протекторати ўрнатилди; бир қисми (Танжер) халқаро зона бўлиб қолди.
М. халқи босқинчи давлатларнинг ҳукмронлигига қарши умумий қўзғолон кўтарди. 1921 й. риф қабилалари Абдулкарим раҳбарлигида Риф вилоятида испанлар қўлидан ҳокимиятни тортиб олиб, мустақил Риф Республикасини туздилар. Аммо Испания-Франциянинг бирлашган кучлари б-н бўлган шиддатли жанглардан кейин Риф Республикаси тормор қилинди (1926). Бирок, Франция зонасидаги қабилалар мустамлакачиларга карши қаттиқ қаршилик кўрсатишни давом эттирдилар. 2-жаҳон уруши йилларида озодлик ҳаракати кучайиб кетди.
50-й.ларнинг бошида эса норозилик ҳаракатига кенг халқ оммаси қўшилди. Франция протекторати ҳокимлари миллий озодлик ҳаракати қатнашчиларини қувғин остига олди. 1952 й. 8 дек. да Касабланкада оммавий намойиш қатнашчиларидан юзлаб кишилар ўлдирилди, мингларча киши қамоққа олинди. 1954 ва 1955 й.ларда М.да яна иш ташлашлар ва намойишлар бўлиб ўтди. Дунёдаги бошқа илғор кучлар М. халқининг миллий озодлик ҳаракатини қўллаб қувватладилар. Оқибатда Франция протектората М.да миллий ҳукумат тузиш учун розилик беришга (1955 й. 7 дек.) ва унинг миллий мустақиллигини тан олишга мажбур бўлди (1957 й. 2 март). 1956 й. 7 апр.да Испания протектората ҳам бекор қилинди, 1957 й. 1 янв. да Танжер М. таркибига қўшилди. 1962 й. дек.да М.нинг биринчи конституцияси қабул этилди, 1963 й. майда парламент сайлови бўлиб ўтди. Халқ оммаси аҳволининг ёмонлашуви, ишсизлар сонининг кўпайиши оқибатида мамлакат ичкарисида аҳвол кескинлашиб кетди. Натижада ҳукумат аъзолари тез-тез алмашиниб турди. «Истиқлол» партияси парокандаликка учради. Партия ичида бўлиниш рўй берди; унинг сўл қисми Халқ кучлари миллий иттифоқи партияси номи б-н ажралиб чикди (1959). 1964— 65 й.ларда йирик шаҳарларда иқтисодий аҳволнинг яхшиланиши, туб иқтисодий-ижтимоий ўзгаришлар ўтказилиши шиор’?1ари остида иш ташлашлар ва оммавий митинглар бўлиб ўтди. Лекин бу ҳаракатлар қурол кучи ёрдамида бостирилди. 1965 й. 7 июнда М.да фав-қулодда ҳолат эълон қилинди, подшоҳ ҳукумат истеъфосини қабул қилди, парламентни тарқатиб юборди ва қонун чиқарувчи ҳамда ижро этувчи бутун ҳокимиятни ўз қўлига олди.
1970 й. июлда фавқулодда ҳолат бекор қилинди. 21 ва 28 авг.да парламент сайлови бўлиб ўтди. 1972 й. 1 мартда референдум бўлиб, янги конституция қабул қилинди, парламент ва ҳукуматнинг ҳуқуқлари бир оз кенгайтирилди.
Подшоҳ Ҳасан II иқтисодий ва сиёсий ислоҳотлар зарурлигини англаб, 1973 й.да бир қанча иқтисодий тадбирлар ўтказилишини эълон қилди. Халқ-аро майдонда бетарафлик сиёсатини ўтказа бошлади. Конституцияга 1992 й.да киритилган ўзгартиришларга би-ноан, парламентнинг ҳукумат фаоли-яти устидан назорати кучайтирилди, М.нинг инсон ҳуқуқларига содиклиги мустаҳкамланди. М. 1956 й.дан БМТ аъзоси. ЎзР б-н дипломатия муносабатларини 1993 й. 11 окт.да ўрнатган. Миллий байрами — 30 июль — Тахт куни (1999).
Сиёсий партиялари ва касаба уюшмалари. Истиқлол партияси, 1943 й. ташкил этилган; Халқ кучлари миллий иттифоқи партияси, 1959 й. тузилган; Тараққиёт ва социализм партияси, 1974 й. асос солинган; Конституциячи иттифоқ, 1983 й. таъсис этилган; Халқ ҳаракати партияси, 1959 й. тузилган; Миллий демократию партия, 1981 й. асос солинган; Халқ миллий ҳаракати, 1991 й. ташкил этилган; Мустақил миллий уюшма, 1978 й. таъсис этилган; Халқ кучлари социалистик иттифоқи, 1974 й. тузилган; Социалдемократик ҳаракат, 1996 й. асос солинган. М. меҳнаткашлари умумий иттифоқи, 1960 й. ташкил этилган; М. меҳнат иттифоқи, 1955 й. тузилган; Демократик меҳнат конфедерацияси, 1978 й. асос солинган.
Хўжалиги. М. — аграр мамлакат бўлиб, саноат ва, айниқса, кончилик бирмунча ривожланган. Иқтисодиётида йирик қ.х. фермалари ва замонавий саноат корхоналари б-н бир каторда қад. сектор — ярим натура ва майда товар деҳқон хўжаликлари катта ўрин тутади. Мустақилликка эришилгандан кейин М. ҳукумати иқтисодиётнинг замонавий тармоқларини ривожлантириш, миллий хўжаликни тармоқ, ҳудуд жиҳатидан ва тузилмавий нисбатлар жиҳатидан тартибга солиш сиёсатини юргиза бошлади. Ялпи ички маҳсулотда қ. х.нинг улуши 18%, саноатники 19,6%ни ташкил этади.
Қишлоқ хўжалиги — М. иқтисодиётининг негизи. Экиладиган ерлар 7,5 млн. гектардан ортиқ, бу ерларнинг кўп қисмига донли экинлар экилади. Иқтисодий фаол аҳолининг 50% қ. х.да банд. Ялпи ички маҳсулотнинг 1/5 ва экспортнинг 1/3 қисмини қ.ҳ. таъминлайди. Деҳқончилик маҳсулотининг ярмидан кўпроғини донли экинлар беради. Буғдой, арпа, маккажўхори, оқ жўхори, тариқ ва шолидан яхши ҳосил олинади. Картошка, қанд лавлаги, помидор, пахта, дуккаклилар ҳам етиштирилади; токзорлар, зайтунзорлар, цитрусзорлар кўп. Жами ер фондининг 28% (12,5 млн.га)ни яйлов ва ўтлоклар, 12% ни ўрмон ва бутазорлар ташкил этади. Барча ҳайдаладиган ерларнинг 95% мамлакат шим.да жойлашган. Майда фаллоҳ хўжаликлари б-н бир каторда йирик механизациялашган сердаромад ҳўжаликлар ҳам мавжуд. Чорвачиликда қорамол, қўй, эчки, туя боқилади. Балиқчилик ва паррандачилик ривожланган. Ўрмонларда пўкакли дуб қобиғи ва эвкалипт ёғочи, пальма барги тайёрланади.
Саноати. М.нинг и.ч. саноатида иктисодий фаол аҳолининг 23% банд. М.да дунёдаги фосфат хом ашёси захираларининг 70% жойлашган. Уни қазиб олиш соҳасида М. дунёда 3-ўринда, экспорт қилиш жиҳатидан 1 -ўринда туради. И.ч. саноатининг тўқимачилик, кўнчилик, кимё, нефть кимёси, фармацевтика ва цемент саноати тармоқлари дуруст ривожланган. Бу соҳа миллий хом ашё захираларидан унумли фойдаланиш мақсадида, асосан, экспорт учун тайёр ва чала маҳсулот и.ч.га йўналтирилган. Янги қурилган ўнлаб корхоналар саноатнинг таркибий тармоқлари қиёфасини анча ўзгартириб юборди. Мамлакатда казиб олинадиган фосфарит негизида кимё саноати ривож топди, қанд ва цемент з-длари, рангли металлургия корхоналари барпо этилди. Йилига ўртача 9,8 млрд. кВтсоат электр энергия ҳосил қилинади. 70-й.ларнинг ўрталаридан бошлаб четдан келтириладиган хом ашё, чала тайёр маҳсулот ва асбоб-ускуналардан фойдаланувчи корхоналар ҳам қурилди. Газлама ва кийим-кечак, автомобиль ва электрон саноати учун қисмлар ишлаб чиқарувчи корхоналар шу жумлага киради. Ҳунармандчилик соҳаси иқтисодиётда муҳим ўрин эгаллайди.
Озиқ-овқат ва тўқимачилик и.ч. саноатининг энг йирик тармоқларидир. Унда балиқ, сабзавот, мева консервалаш, ун-ёрма, қанд-шакар, сут з-длари бор. Тўқимачилик саноати таркибидаги корхоналарнинг аксарият қисми майда ва ўрта ф-калардан иборат. Фос ш.да йирик тўқимачилик к-ти қурилган. Работда ва кўҳна шаҳарларда ҳунармандлар кўпроқ гиламдўзлик б-н шу-ғулланади.
Оғир саноатнинг муҳим тармоғи бўлмиш кимё саноати, асосан, фосфат хом ашёсини қайта ишлаш б-н шуғулланади. Фосфор кислота ва кимёвий ўғит олиш учун Сафи яқинида қурилган кимё з-длари йилига 4 млн. т дан ортиқ фосфоритни қайта ишлайди. Бо-шқа тармоқлардан Муҳаммадия ва Сиди-Крсимдаги нефтни қайта ишлаш з-длари ва б. шаҳарлардаги 9 та цемент з-ди (энг йириги Касабланкада), 7 та металл ишлаш ва автойиғув з-дини кўрсатиб ўтиш мумкин. Надордаги пўлат прокат цехи, асосан, арматура ишлаб чиқаради. Чет эл сайёхлиги ривожланган.
Мамлакат ичкарисида юк ташишда т.й. асосий роль ўйнайди. 2000 км т.й.дан 867 км электрлаштирилган. Асосий т.й. магистрали Марокаш—Касабланка — Работ — Фос — Вужда М.нинг гарбий ва шарқий қисмларини Жазо-ир ва Тунис б-н туташиради. Автомобиль йўллари уз. 60 минг км. М.да 27 аэродром бор, шундан 10 таси халқаро тоифадаги аэропортдир. Ташки савдо юкларининг 95% денгиз орқали ташилади. Денгиз савдо флотининг тоннажи 586 минг т дедвейт. Асосий денгиз портлари: Касабланка, Сафи, Муҳаммадия, Ағодир, Танжер.
М. четга, асосан, саноат ва қ.х. хом ашёси — фосфорит, рангли металл рудалари, цитрус мева, балиқ ва унинг консерваси, сабзавот, мева ва уларнинг консерваси, фосфор кислота, ўғит, пўкак, калава ип, жун, тери, гўшт ва б. чиқаради. Четдан нефть, озиқ-овқат, саноат асбобускуналари, истеъмол бу-юмлари, кимёвий маҳсулотлар, ғалла, қанд-шакар келтиради. Савдо-сотиқдаги асосий мижозлари: Франция, Саудия Арабистони, АҚШ, Испания, Россия, Германия, Италия. Пул бирлиги — М. дирҳами.
Тиббий хизмати. Давлат тиббий муассасалари б-н бир қаторда хусусий шифохоналар ҳам мавжуд. Врачлар Работ ва Касабланка ун-тларининг тиббиёт ф-тларида тайёрланади.
Маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. 859 й. Фосда Африкада биринчи мусулмон унти очилган. Мамлакатда мусулмон диний мактаблари бўлган. Французлар ҳукмронлиги даврида (1912 й.дан) давлат дунёвий мактабларининг 2 тури (европаликлар ва маҳаллий аҳоли учун) бор эди. 1956 й. мустақиллик эълон қилинган пайтда болаларнинг 17% мактабга қатнаган. Мустақилликка эришилгач, маорифни ривожлантириш, миллий мутахассислар тайёрлаш, саводсизликни тугатиш чоралари курила бошлади. 1963 й.да болаларни 6—7 ёшдан 13—14 ёшгача мажбурий ўқитиш ҳақида қонун қабул қилинди. Бошланғич мактабда ўқиш муддати 5 й., ўрта мактабда 7 й. Олий ўқув юртлари: Работда Муҳаммад V номидаги ун-т (1957), Фос ш.да Карауин номидаги мусулмон унти (859),
Муҳаммад бин Абдуллоҳ номидаги ун-т (1973), Касабланкада Ҳасан II номидаги ун-т (1975), 12 та ин-т ва коллеж, Касабланка ва Титвонда нафис санъат мактаби, Касабланкада тиббиёт мактаби. Илмий муассасалари: Работда Шариф илмий ин-ти, агрономия тадқиқотлари миллий ин-ти, Муҳаммад V номидаги ун-т ҳузурида и. т. маркази, М. геогр. миллий қўмитаси, Миллий гигиена ин-ти (Работда), Океанография ин-ти (Касабланкада), бир қанча илмий жамиятлар. 1977 й. Подшохлик академияси ташкил этилган. Касабланкада Муниципал кутубхона, Работда марказий кутубхона архиви б-н, ун-тларнинг кутубхоналари, Танжер, Фос, Титвон ш.ларида кутубхоналар бор. Работда антик санъат ва археология музейи, Фосда қурол-яроғ музейи, Титвонда археология, санъат ва фольклар музейи, Касабланка ва Танжерда музейлар мавжуд.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. М.да 20 га яқин газ. ва бир канча жур. нашр этилади. Энг йириклари: «Ал-Алам» («Байроқ», араб тилида чиқадиган кундалик газ., 1946 й.дан), «Ал-Анба» («Хабарлар», араб тилида чиқадиган кундалик ҳукумат газ., 1971 й.дан), «Ал-Баён» (араб ва француз тилларида чиқадиган кундалик газ., 1972 й.дан), «Ад-Демократи» («Демократ», араб ва француз тилларида чиқадиган кундалик газ., 1982 й.дан), «Ал-Мағриб» («Ғарб», француз тилида чиқадиган кундалик газ., 1977 й.дан), «Опиньон» («Фикр», француз тилида чиқадиган кундалик газ., 1965 й.дан), «Рисолат ал-Умма» («Миллат рисоласи», араб тилида чиқадиган кундалик газ., 1983 й.дан), «Лям алиф» (француз тилида чиқадиган ойлик жур., 1966 й.дан). Мағриб Араб Пресс — МАП — хукумат ахборот агентлиги 1959 й.да тузилган. М. радиоэшиттириши ва телекўрсатуви, ҳукумат маҳкамаси. Радиоэшиттиришлар араб, инглиз, француз тилларида олиб борилади.
Адабиёти. М.да адабий асарлар араб, барбар, француз тилларида яратилиб келди. Мумтоз араб тилидаги адабиёт умумий араб адабиёти йўлидан, айниқса, Испания (Андалусия) араб адабиёти таъсирида ривожланди. Маҳаллий араб лахжасидаги ва барбар тилидаги халқ оғзаки ижодиёти, айниқса, диққатга сазовор. 12—14-а.лар шеъриятида сиёсий ҳажвия асосий ўринни эгаллади (Ибн Хоббус, Ибн Ҳаббаза, Ибн ал-Мураххал, Ибн Ру-шайд каби шоирлар). Насрда кўпроқ тарихий мавзуда ва узок, мамлакатларга саёҳат қилган сайёҳлар тўғрисида (рихла жанрида) асарлар яратилди (асосий вакили — Ибн Батута). 13-а. бошларида бадиий йилномалар яратиш анъанабўлиб, 19-а.гача давом этди. 15— 16-а.ларда М. адабиётида кўпроқ маш-хур кишилар ҳаётига бағишланган асарлар, ривоятлар вужудга келди. 16—18-а.лар шеъриятида бир томондан, тасав-вуф лирикаси, иккинчи томондан гедонизм (Ибн Закур ижодида) тарқ-алди. Мумтоз араб шеърияти анъаналари М. адабиётида 20-а.нинг ўрталаригача давом этди. 16-а.дан бошлаб Фосда Андалусия халқ поэзияси анъаналари, Марокаш ш. ва унинг атрофида маҳаллий халқ жанри (грих) ривожлана бошлади. Халқ шеърияти мусиқа ва куй б-н мустаҳкам боғланган.
М.нинг араб ва француз тилларидаги ҳоз. замон адабиёти 2-жаҳон урушидан кейин миллий озодлик ҳаракатининг юксалиши таъсирида ривожлана бошлади. А. Бенжеллун («Болаликда» ва б.) ва М. Сафриуи («Мўъжизалар дўкони» ва б.) каби ёзувчиларнинг асарларида халқ ҳаёти мавзуи ёритилди. 50-й.ларда француз тилида ёзилган романлар салмокли ўринни эгаллади (М. А. Лаҳбобийнинг «Умид қўшиқлари» ва «Зулматдан зиёга» асарлари). 60-й.лар адабиётида драматургия пайдо бўлди. Араб тилида ҳам насрий асарлар ёзила бошлади (А. К. Ғаллабнинг «Етти эшик», Лаҳбобийнинг «Ташна авлод» ва б.). Бу даврда М. адабиётига М. Буаллу, М. Знибера, А. Ж. Схимий, А. Баққолий каби истеъдодли ёшлар кириб келди. 1960 й.да ёзувчилар уюшмаси тузилди. Замонавий адиблардан Т. Бенжеллун, М. Хайриддин, М. Саббоғ, А. ас-Салом, А. Ларуа, М. Баррада ва б. машҳур.
Меъморлиги ва тасвирий санъати. М. ҳудудида неолит даврига оид коя расмлари (фил, кийик, қуш тасвирлари), мил. ав. 1минг йилликка мансуб айлана тош қабристонлар, кейинроқ ишланган қизил сирли сопол идишлар сақланган. Мил. ав. 1-а.— мил. 3-а.га оид Рим даври шаҳарлари (Волюбилис, Тамуд, Тингис) харобаларида меъморий обидалар, нақш ва ҳайкаллар қолдиклари учрайди. Милод бошларида барбар санъати ривож топди. М. Ҳудуди араб халифалигига қўшилгач, араб бадиий анъаналари ва услублари кириб келди, мусулмон меъморлиги ривожланди. Ўрта асрларда бу ўлкада минорали, тўғри тўртбурчакли девор б-н ўралган шаҳарлар вужудга келди (Микнас, Работ, Фос), бир неча ибодатхонали гумбазлари муқарнас ва серғовакли мачитлар, саройлар қурилди. Муҳим бинолар тош ва ёғоч ўймакорлиги б-н безатилган (Кутубия мачитининг ми-нораси, 1184—99), 11 —13- а. ларда шаҳарлар ҳарбий мақсадларда мустаҳкамланди, қалъалар қурилди. Бинокорликда тош, лой, ғиштдан кенг фойдаланидци. 13—14-а. меъморлигида, айниқса, безакка алоҳида эътибор қилинди, бинолар ўйиб нақш ишланган мармар, ёғоч, кошин, сопол ва ойна мозаика б-н безатилди, витражлар ишланди (Тосдаги Катта мачит, 12—13-а., Фосдаги Аттарин мадрасаси, 1323—25). 16— 17-а. маданият ёдгорликлари, айниқса, нафис ва бой безаклари б-н диққатга сазовор (Марокаш ш.даги мақбаралар мажмуи, 16-а. 2-ярми). 19-а.да Фос, Микнас, Марокашда ички ҳовлили муҳташам саройлар қурилди. Кўпгина шаҳарларда 1—2 қаватли, ички ҳовлили турар жойлар 20-а.гача ҳам сақланган. Шаҳарлардан ташқарида томи похол б-н кулоҳсимон қилиб ёпилган, қамиш деворлари лой б-н сувалган уйлар кўп қурилган.
Ўрта асрларда М.да шойи, кундал матолар тўқиш, гиламдўзлик, кулоллик, жезни бадиий ишлаш авж олган. М. Франция таъсири остида бўлган йилларда мамлакатда европача кварталлар қурилди. 1950 й.лардан М.да замонавий уйлар қурила бошлади. М. мустақилликка эришгач (1956), шинам меҳмонхоналар, виллалар, касалхоналар, кўп қаватли турар жойлар барпо этилди. Работ ва Касабланка, айниқса, гуркираб ривож топди. Мустақиллик йилларида шаҳарлар бош режа асосида қайта курила бошлади. Марокашлик меъморлар маҳаллий шароитга мослаб, миллий анъаналар руҳида ишлаган лойиҳалар асосида турар жойлар, жамоат бинолари, саноат иншоотлари кенг кўламда қурила бошлади. М. учун янгилик бўлган тасвирий санъат ривож топди (Э. Азагури, Ж. Ф. Зевако каби меъморлар, М. А. Идрисий, М. Аммар каби рассомлар, ҳайкалтарош X. бин Салоҳ ижоди диққатга сазовор). Работ, Касабланка ш.ларида амалий санъат усталарининг ширкатлари ташкил қилинган. Гиламдўзлик, чармни кашта б-н безаш санъати ривож топган, заргарлик, кандакорлик, мис идиш ва буюмларни қадама нақш б-н безаш санъати ҳам кенг тарқалган.
Мусиқаси барбар ва араб маданиятларйнинг ўзаро таъсирида ривожланган. Асл барбар мусиқа санъати намуналари М. қишлокларидагина сақланиб қолган. Мусиқа шеърият ва рақс б-н узвий боғланган. Қўшиқ б-н ижро этиладиган оммавий рақслар кенг тарқалган. М.нинг шим.-шарқида яшайдиган барбарларда ахиду ва жан.-ғарбда яшайдиган барбарларда ахуах мусиқий услублари шаклланган. Ахиду куйлари ихчам диапазонли, хроматизмга бой, ахуах куйлари европача анъаналарга яқин, диапазони кенг. Барбарларнинг мусиқий асбоблари: касба (най), арханим, бендир, тарижа, скрипка ва б.лардан иборат.
Араб мусиқа санъати турли-туман бўлиб, араб мумтоз (алоъ ва самоъ) ва халқ (грих) мусиқаларини ўз ичига олади. Алоъ ва самоъ куйлари баъзан бир-бирига яқин бўлса ҳам, лекин мат-нда улар кескин фарқ қилади. Алоъ — дунёвий, сарой санъати бўлиб, асосини мумтоз араб шеърияти ташкил этади. Самоъ — диний мазмундаги мадҳия, мавлуд, қасидалардир. Оддий кишилар қўшиқлари — грихлар қироатга асосланган. Мусиқа асбобларидан уд, лира, рубоб, мизмор ва б. тарқалган. Халқ ижодида зикр катта урин эгаллаган. Мақамларнинг ўзига хос мағрибча услуби шаклланган. Композиторлардан М. Бенис, А. Ауатиф, М. Шакруний, созанда (қонун) ва мусиқашунос С. Ша-рқий машҳур. М.да Миллий мусиқа, рақс ва драма санъати консерваторияси (Работда), Миллий мусика ва раке мактаби (Титвонда) ишлайди. 1960 й.дан М.да ҳар йили миллий мусиқа фестивали ўтказилади.
Театри. М. театр санъати халқ маросимлари, расмрусумлари ва ўйинлари асосида вужудга келган. 12-а.дан соя ва қўғирчоқ театрлари, хонанда, созанда, раққос ва жонглёрлардан иборат сайёр актёрларнинг томошалари урф бўлди. 19- а. охирларида миерлик ва суриялик труппалар гастрол бера бошлади. Француз ва испан ҳукмронлиги даври (1912—56) да хусусий уйлардаги хонаки саҳналарда кўпгина томошалар қўйилди. Баъзи ҳаваскор актёрлар Европада таълим олиб келдилар. 1923 й. Фосда уюшган труппа 1929 й.гача (раҳбари драматург ва реж. Абдулла бин Шакрун) халойиқ олдида томоша кўрсатди. Шу шаҳарда Маликул Фосий ва Абдулваҳоб Шавий бошчилигидаги труппалар ишлади, Сале, Танжерда ҳам кичик труппалар тузилди. 1956 й.дан кейин театр санъати ривожида янги босқич бошланди. Касабланкадаги (Тойиб Саддиқининг Муниципал театри) ва Работдаги (Аҳмад Бадри бошчилигидаги Миллий театри) етакчи театрларда Европа, араб драматургларининг асарлари саҳналаштирилди. 1961 й. радиола биринчи профессионал труппа ташкил топди. М.да 100 дан ортиқ ҳаваскорлик театрлари мавжуд. 1960 й.дан Марокаш ш.да М. санъати фестиваллари ўтказилди. 1959 й. Работда очилган Драма санъати марказида актёрлар ва саҳна ходимлари ҳам тайё-рланади. 1962 й.дан Мусиқа, рақс ва драма санъати миллий консерваторияси ишлай бошлади.
Киноси. Дастлабки ҳужжатли фильмларни француз операторлари 1897 й.да яратишди. 1919—54 й.ларда француз реж.лари, асосан, шарқ афсоналари асосида 50 га яқин тўла метражли бадиий фильмни суратга олдилар. 1944 й. М. киномаркази ташкил этилди ва биринчи «Сусси» киностудияси қурилди. Мустақилликдан кейин ҳужжатли ва бадиий фильмлар чиқариш йўлга қўйилди. 1958 й.дан мунтазам «Марокаш янгилиги» киножур. чиқа бошлади. 1968—70 й.ларда Касабланка яқинида «Айн-Шоке» студияси ташкил этилди. 80—90- й.ларда реж. А. Маануни, М. Реггаб, С. Бин Барка, Ф. Буркиа ижтимоий мавзуда фильмлар яратдилар. «Излар», «Баҳор қуёши», «Кунлар, кунлар», «Нефть уруши бўлмайди» фильмлари шу жумлага киради. Йилига 450 та хорижий (асосан, Франция, Италия, Ҳиндистондан) фильмлар сотиб олинади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.