Fosfolipidlar

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 229–230-b. — ziyouz.com

Fosfolipidlar FOSFOLIPIDLAR, fosfatidlar — murakkab lipidlar, molekulalarida fosfat kislota qoldiqlari böladi. F. tarkibiga glitserin, yoğ kislotalari, aldegidlar va azotli birikmalar (xolin, etanolamin, serii) kiradi. Glitserofosfatidlar [fosfatidilxolin (letsitin), fosfatidiletanolamin (kefalin), fosfatidilserin, fosfatidilinozit, kardiolipin] va fosfosfingolipidlar — fingomiyelinlar F.ning muhim vakillari.

F. tabiatda keng tarqalgan. Asosiy struktura komponentlari sifatida hayvonlar, ösimliklar va mikroorganizmlar xujayra membranalari tarkibiga kiradi. Oqsillar b-n lipoprotein komplekslar hosil qiladi.

F.dan taşqari fosfonolipidl a r ham ma'lum, bularda fosfor atomi azot asosiga (xolin va etanolaminga) R—S kovalent boğ orqali birikkan. Bu birikmalar mollyuskalar va bakteriyalarda topilgan. FOSFOR (yun. phosphoros — yoruglik taşuvçi, phos — yoruglik va phoro — taşiyman, lot. Phosphorus), P — Mendeleyev davriy sistemasining V guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 15, at.m. 30,97376. F.ning 1 ta izotopi — 31R bor. 6 ta sun'iy radioaktiv izotopi: 2SP, 29R. 30R, 32R, 33R, 34R olingan. Uning 32R (T1/2= 14,22 kun) izotopi nişonli atom sifatida keng qöllanadi.

F.ni 12-a.da arab alkimyogari A. Bexil (Başir) siydikdan ajratib olgan. Gamburglik alkimyogar X;Brand siydikni buğlatişdan hosil bölgan qoldiqni kömir iştirokida quruq xaydaş b-n oq F. olgan (1669). F.ni ilk bor Lavuazye kimyoviy element deb atagan. K. Şeyele 1771 y.da F.ni suyak kulidan olgan.

F. Yer pöstining massa jihatdan 8102% ini taşkil qiladi. F. faol element, tabiatda fosforitlar va apatitlar tarkibida uçraydi. F.ning 3 ta allotropik şakl özgarişi: oq, qizil va qora F. ma'lum. O q F. P4 tarkibli tetraedr şakldagi molekulalar hosil qiladi. Uning suyuqlaniş trasi 44°, ziçligi 1,83 g/sm3, qaynaş trasi 281°; u suvda, spirtda oz, uglerod (1U)sulfid, benzol, efir, skipidar va suyuq ammiakda yaxşi eriydi. Oq F. kimyoviy reaksiyalarga yaxşi kirişadi. 50° da havoda özözidan alangalanadi. Qizdirilganda hatto platina b-n ham birikadi. Juda zaharli, 0,1 grami odamni öldiradi. Oq F. suvda saklanadi. U berk idişda 260° gaça qizdirilganda qizil F.ga aylanadi. Qizil F. (qora F. ham) yuqori polimer modda. Suyuqlaniş trasi 590°, ziçligi 2,3 g/sm3, Qizil F. qizdirilganda suyuqlanmasdan buğlanib ketadi, uglerod (1U)sulfidda erimaydi: havoda 260° da alangalanadi, zaharli emas. Qora F.ning tuzilişi va körinişi grafitga öxşaydi (q. Uglerod). U.F.ning eng barqaror şaklidir. Ziçligi 2,7 g/sm3, 490° da alangalanadi. Uglerod (1U)sulfidda erimaydi; elektr tokini ötkazadi (oq F. va qizil F. elektr tokini ötkazmaydi). Qora F. oq F.ga yuqori bosim ta'sir ettiriş yoki uni 270° da uzok, qizdiriş natijasida hosil böladi.

F. faol metallmaslar jumlasiga kiradi. Uning oksidlaniş darajalari +5, +3, +1,0 va —3 ga teng. Yuqori trada (1000° dan yuqorida) F. buğlari, asosan, P2 molekulalaridan iborat. Quyi trada F. buğlari tetraedr şaklidagi P4 molekulalaridan tuzilgan. F.ning —3 oksidlaniş darajadagi birikmasi PH3 — juda zaxarli gaz. F.ning +3 ga muvofiq oksidi P4O6 tarkibli dimer molekulalardan, +5 ga muvofiq oksidi P4O|0 molekulalardan tuzilgan. F.ning bu oksidlariga muvofiq keladigan kislotalari N,PO3 — ortofosfit kislota, HPO2 — metafosfit kislota, H3PO4 — ortofosfat kislota, HPO3 — metafosfat kislota, H4P2O7 — pirofosfat kislota. Ortofosfat kislota kuçi örtaça kislotalar jumlasiga kiradi, u 3 asosli.

Apatitlar ortofosfat kislotaning kalsiyli tuzidir.

Apatit va fosforitlar F. olişda xom aşyo sifatida işlatiladi. Ularni elektr peçda 1400—1600° da koks b-n qaytarib erkii F. hosil qilinadi. Kalsiy oksidni şlakka ötkaziş uçun SiO2 köşiladi. Hosil bölgan F. buğlari suvda oq F. şaklida kondensatlanadi.

F. harbiy maqsadlarda, gugurt sanoatida, metallurgiyada, fosforli bronzalar hosil qilişda qöllanadi. Işlab çiqariladigan F.ning asosiy qismi termik fosfat kislota va fosforli öğitlar tayyorlaş uçun ketadi. Texnik F.ning deyarli yarmi sintetik yuvuvçi vositalar tayyorlaş uçun sarflanadi. Fosfor (U) oksid P4O|0 qurituvçi vosita sifatida, metilmetakrilat smolalar olişda kullanadi. F. sulfidlari flotatsion vositalar, antikorrozion qöşimçalar, fosfororganik birikmalar sintezida işlatiladi.

F. tirik organizm hujayralari hayotida muhim rol öynaydi. F. mono, diva trifosfat guruhlar —H2PO3 ,

H3P2 O7 va H4P3 Oyu tarzida fermentlarning faol guruhlari tarkibiga kiradi. Biologik sistemalarda (xujayralar mitoxondriyalarida) adenozintrifosfat kislota (ATF) mavjud bölib, u organizmga energiya zaxirasini berib turadi, çunki ATF gidrolizga uçraganda adenozindifosfat kislota (ADF) va fosfatlar qosil bölib, bu jarayon energiya ajralib çiqişi b-n sodir böladi. Organizm hujayralarida elektronlar ozuqa moddalardan havo kmslorodiga köçadi. Bu jarayon vaqtida ADF va fosfatlardan ATF hosil böladi. Suyakda F. gidroksid apatit ZSa(PO4)2Ca(ON), va karbonat apatit ZSa(PO4)2CaSO3N2O şaklida mavjud. Ösimliklar F.ni tuprokdan fosfatlar holida özlaştiradi. Ösimlik va hayvon organizmlarida F. turli organik modsalar hosil qiladi.

Ad.: Parpiyev N.A., Rahimov H.R., Muftaxov A.G., Anorganik kimyo, T., 2003; Kasimova S.S, Biogenniye elementi, T., 1990.

Stalina Qosimova.

Q.: Uglerod

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ФОСФОЛИПИДЛАР, фосфатидлар — мураккаб липидлар, молекулаларида фосфат кислота қолдиқлари бўлади. Ф. таркибига глицерин, ёғ кислоталари, альдегидлар ва азотли бирикмалар (холин, этаноламин, серии) киради. Глицерофосфатидлар [фосфатидилхолин (лецитин), фосфатидилэтаноламин (кефалин), фосфатидилсерин, фосфатидилинозит, кардиолипин] ва фосфосфинголипидлар — фингомиелинлар Ф.нинг муҳим вакиллари.

Ф. табиатда кенг тарқалган. Асосий структура компонентлари сифатида ҳайвонлар, ўсимликлар ва микроорганизмлар хужайра мембраналари таркибига киради. Оқсиллар б-н липопротеин комплекслар ҳосил қилади.

Ф.дан ташқари фосфонолипидл а р ҳам маълум, буларда фосфор атоми азот асосига (холин ва этаноламинга) Р—С ковалент боғ орқали бириккан. Бу бирикмалар моллюскалар ва бактерияларда топилган. ФОСФОР (юн. phosphoros — ёруглик ташувчи, phos — ёруглик ва phoro — ташийман, лот. Phosphorus), P — Менделеев даврий системасининг V гуруҳига мансуб кимёвий элемент. Тартиб рақами 15, ат.м. 30,97376. Ф.нинг 1 та изотопи — 31Р бор. 6 та сунъий радиоактив изотопи: 2SP, 29Р. 30Р, 32Р, 33Р, 34Р олинган. Унинг 32Р (Т1/2= 14,22 кун) изотопи нишонли атом сифатида кенг қўлланади.

Ф.ни 12-а.да араб алкимёгари А. Бехил (Башир) сийдикдан ажратиб олган. Гамбурглик алкимёгар Х;Бранд сийдикни буғлатишдан ҳосил бўлган қолдиқни кўмир иштирокида қуруқ хайдаш б-н оқ Ф. олган (1669). Ф.ни илк бор Лавуазье кимёвий элемент деб атаган. К. Шееле 1771 й.да Ф.ни суяк кулидан олган.

Ф. Ер пўстининг масса жиҳатдан 8102% ини ташкил қилади. Ф. фаол элемент, табиатда фосфоритлар ва апатитлар таркибида учрайди. Ф.нинг 3 та аллотропик шакл ўзгариши: оқ, қизил ва қора Ф. маълум. О қ Ф. Р4 таркибли тетраэдр шаклдаги молекулалар ҳосил қилади. Унинг суюқланиш траси 44°, зичлиги 1,83 г/см3, қайнаш траси 281°; у сувда, спиртда оз, углерод (1У)сульфид, бензол, эфир, скипидар ва суюқ аммиакда яхши эрийди. Оқ Ф. кимёвий реакцияларга яхши киришади. 50° да ҳавода ўзўзидан алангаланади. Қиздирилганда ҳатто платина б-н ҳам бирикади. Жуда заҳарли, 0,1 грами одамни ўлдиради. Оқ Ф. сувда сакланади. У берк идишда 260° гача қиздирилганда қизил Ф.га айланади. Қизил Ф. (қора Ф. ҳам) юқори полимер модда. Суюқланиш траси 590°, зичлиги 2,3 г/см3, Қизил Ф. қиздирилганда суюқланмасдан буғланиб кетади, углерод (1У)сульфидда эримайди: ҳавода 260° да алангаланади, заҳарли эмас. Қора Ф.нинг тузилиши ва кўриниши графитга ўхшайди (қ. Углерод). У.Ф.нинг энг барқарор шаклидир. Зичлиги 2,7 г/см3, 490° да алангаланади. Углерод (1У)сульфидда эримайди; электр токини ўтказади (оқ Ф. ва қизил Ф. электр токини ўтказмайди). Қора Ф. оқ Ф.га юқори босим таъсир эттириш ёки уни 270° да узок, қиздириш натижасида ҳосил бўлади.

Ф. фаол металлмаслар жумласига киради. Унинг оксидланиш даражалари +5, +3, +1,0 ва —3 га тенг. Юқори трада (1000° дан юқорида) Ф. буғлари, асосан, Р2 молекулаларидан иборат. Қуйи трада Ф. буғлари тетраэдр шаклидаги Р4 молекулаларидан тузилган. Ф.нинг —3 оксидланиш даражадаги бирикмаси РН3 — жуда захарли газ. Ф.нинг +3 га мувофиқ оксиди Р4О6 таркибли димер молекулалардан, +5 га мувофиқ оксиди Р4О|0 молекулалардан тузилган. Ф.нинг бу оксидларига мувофиқ келадиган кислоталари Н,РО3 — ортофосфит кислота, НРО2 — метафосфит кислота, Н3РО4 — ортофосфат кислота, НРО3 — метафосфат кислота, Н4Р2О7 — пирофосфат кислота. Ортофосфат кислота кучи ўртача кислоталар жумласига киради, у 3 асосли.

Апатитлар ортофосфат кислотанинг кальцийли тузидир.

Апатит ва фосфоритлар Ф. олишда хом ашё сифатида ишлатилади. Уларни электр печда 1400—1600° да кокс б-н қайтариб эркии Ф. ҳосил қилинади. Кальций оксидни шлакка ўтказиш учун SiO2 кўшилади. Ҳосил бўлган Ф. буғлари сувда оқ Ф. шаклида конденсатланади.

Ф. ҳарбий мақсадларда, гугурт саноатида, металлургияда, фосфорли бронзалар ҳосил қилишда қўлланади. Ишлаб чиқариладиган Ф.нинг асосий қисми термик фосфат кислота ва фосфорли ўғитлар тайёрлаш учун кетади. Техник Ф.нинг деярли ярми синтетик ювувчи воситалар тайёрлаш учун сарфланади. Фосфор (У) оксид Р4О|0 қуритувчи восита сифатида, метилметакрилат смолалар олишда кулланади. Ф. сульфидлари флотацион воситалар, антикоррозион қўшимчалар, фосфорорганик бирикмалар синтезида ишлатилади.

Ф. тирик организм ҳужайралари ҳаётида муҳим роль ўйнайди. Ф. моно, дива трифосфат гуруҳлар —Н2РО3 ,

Н3Р2 О7 ва Н4Р3 Ою тарзида ферментларнинг фаол гуруҳлари таркибига киради. Биологик системаларда (хужайралар митохондрияларида) аденозинтрифосфат кислота (АТФ) мавжуд бўлиб, у организмга энергия захирасини бериб туради, чунки АТФ гидролизга учраганда аденозиндифосфат кислота (АДФ) ва фосфатлар қосил бўлиб, бу жараён энергия ажралиб чиқиши б-н содир бўлади. Организм ҳужайраларида электронлар озуқа моддалардан ҳаво кмслородига кўчади. Бу жараён вақтида АДФ ва фосфатлардан АТФ ҳосил бўлади. Суякда Ф. гидроксид апатит ЗСа(РО4)2Са(ОН), ва карбонат апатит ЗСа(РО4)2СаСО3Н2О шаклида мавжуд. Ўсимликлар Ф.ни тупрокдан фосфатлар ҳолида ўзлаштиради. Ўсимлик ва ҳайвон организмларида Ф. турли органик модцалар ҳосил қилади.

Ад.: Парпиев Н.А., Раҳимов Ҳ.Р., Муфтахов А.Г., Анорганик кимё, Т., 2003; Касымова С.С, Биогенные элементы, Т., 1990.

Сталина Қосимова.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.