Uglerod
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 16–18-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 75%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Uglerod (lot. Carbo — kumir, lot. Carboneum), S — Mendeleyev davriy sistemasining IV guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib rakami 6, at. m. 12,011.2 ta barkaror izotopi: 2S (98,892%) va 3S (1,108%) bor. Radioaktiv izotoplaridan |4S(T|/2=5600 y.)ningahamiyati muhim. Atmosferaning yuqori qatlamida kosmik nurlar ney.tronlarining azot izotopi I4N ga ta'siri natijasida 4S hosil buladi. 4S izotop indikatorlar sifatida keng qöllanadi.
U. qadimdan ma'lum. Pista kumir rudalardan metallar eritib olişda, olmos qimmatbaho toş sifatida qöllangan. Keyinroqesa grafit tigel va qatlam tayyorlaşda işlatilgan. K.Lavuazye 1772 y.da olmosning kristall holdagi U. ekanligini isbotladi. 1778 y.da şved kimyogari K. Şeyele grafitni selitra b-n qizdirilganda qam kömirni selitra b-n qizdirilgandagi singari karbonat angidrid hosil bölişini aniqladi. Ingliz olimi S.Tennant 1797 y.da kalsiy karbonatga fosfor buği ta'sir ettirib sof U. oldi.
U. Yer pöstining massa jihatidan 2,310 2% ini taşkil etadi. U Yer pöstining yuqori qismi (biosfera)da böladi. Tirik moddalarda 18%, yoğoçda 50%, toşkömirda 80%, neftda 85%, antratsitda 96% U. bor. U.ga xos minerallar soni 112 ta. U. koinotda ham keng tarqalgan. Quyoşda U. vodorod, geliy va kisloroddan keyin 4örinni egallaydi.
U.ning 4 kristall modifikatsiyasi: grafit, olmos, karbin va lonsdeylit ma'lum. Karbin sun'iy usulda olingan qora rangli mayda kristall kukun. Ziçligi 1,9—2 g/sm3. Özaro parallel uzun S atomlari zanjiridan tuzilgan. Lonsdeylit meteoritlarda topilgan va sun'iy usulda olingan. U.ning atom radiusi 0,077 nm A, C4+ ionning radiusi 0,02 nm; C4~ ning radiusi 0,26 nm. U.ning amorf şakli — faollangan kumir kuçli adsorbent hisoblanadi. U nafaqat gazlarni, balki erigan moddalarni ham yutadi. U.ning barça allotropik şakl özgarişlari kimyoviy jiqatdan ança çidamli va inert moddalardir. U. metallar b-n karbidlar hosil qiladi. U. öz birikmalarida +4, —4 +2 va — 4 valentli. U. atomlari özaro birikib «oçiq», «tarmoqlangan», «yopiq» zanjirlar, özaro (şuningdek, boşqa elementlarning atomlari bn) «yakka», «qöş» va «uç karrali» boglanişlar xrsil qila oladi (q. Organik kimyo).
U. köpgina qotişmalar (pölat, çöyan) ning muhim komponenti hisoblanadi. Tarkibida U. köp bölgan materiallar elektrodlar, tigellar tayyorlaşda, qora porox i.ç.da, rudalardan metallar eritib olişda (mas, koks), protivogazlarda yutuvçilar sifatida, kimyo sanoatida va b. sohalarda qöllanadi. (U.ning olinişi va qöllanişi haqida yana q. Grafit, Karbonatlar, Karbidlar, Koks, Is gazi, Uglerod (IV)oksid, Olmos, Qurum).
U. Yerdagi hayotning asosini taşkil etuvçi muhim biogen element. Odam organizmida massa jihatidan 20,2% U. mavjud. U. şuningdek, oqsillar (52% atrofida), DNK va r-nK molekulalari (37% atrofida), fermentlar, gormonlar, vitaminlar tarkibiga kiradi. Organizmning tuzilişida qatnaşuvçi va uning hayot faoliyatini ta'minlovçi turlituman organik birikmalar, asosan, U.dan iborat. Organizm uçun zarur bölgan energiyaning katta qismi hujayralarda U.ning oksidlanişidan hosil böladi. U. atomlari, şuningdek, U. b-n boşqa elementlar örtasida mustahkam kimyoviy boğ hosil böladi, lekin bu boğ nisbatan yumşoq fiziologik şaroitlarda parçalana oladi. U.ning kuçli özlaştiriliş (assimilyatsiya) mexanizmi CO2 — fotosintez şaklida yaşil ösimliklarda doim sodir böladi (ösimliklar har yili 100 mlrd. t. CO2 özlaştiradi). Yerda CO2 ning eng köhna özlaştiriliş usuli — xemosintez mavjud. Köpçilik hayvonlar U.ni ovqatdan tayyor organik birikma holida oladi.
Tirik organizmda quruq modda hisobida quyidagi miqdorda U. böladi: suv ösimliklari va hayvonlarida 34,5— 40%, yer usti ösimliklari va hayvonlarida 45,5—46,5%, bakteriyalarda 54%.
U.ning ançagina qismi minerallaşadi va yer osti boyliklarini, çunonçi: toşkömir, neft, ohaktoş va b.ni hosil qiladi. U. radioaktiv izotoplarining biol. va tibbiyot tadqiqotlarida qöllanişi moddalar almaşinuvini örganişda katta ahamiyatga ega. 14S molekulyar biologiyada oqsillar biosintezi va irsiy informatsiyalarning ötkaziliş mexanizmini örganişda qöllanadi.
Uglerod birikmalari. U. galogenlar b-n umumiy formulasi CX4 bölgan (bu yerda X—C1, F, Vg, I) galogenidlar, oltingugurt b-n CS2,a3OT b-n (CN)2 hosil qiladi.
U. (1U)xlorid (tetraxlormetan, perxlormetan) CC14 — rangsiz, xuşböy hidli, yonmaydigan suyuklik. Qaynaş t-rasi 76,7°, muzlaş'trasi —22,9°. Suvda erimaydi, havo, yoruğlik va konsentrlangan sulfat kislotaga çidamli. Metanni xlorlaş yoki CS2 ga xlor ta'sir ettiriş yöli b-n olinadi. Smola, lok, yoğ, moy va b. uçun erituvçi, yonğinni öçiruvçi modda sifatida qöllanadi.
U. (1U)ftorid CF4 — rangsiz, hidsiz gaz, suvda oz eriydi. Suyuklaniş t-rasi —183,6°, qaynaş t-rasi — 128°. Texnikada past trali tenzimetrlarda qöllanadi.
U. (1U)bromid SVg4 — kristall modda, suvda oz eriydi. Suyuklaniş t-rasi 93,7°, kaynaş t-rasi 189,5°.
U. (1U)yodid C14 — kristall modda, suvda oz eriydi. Suyuqlaniş t-rasi 17 G, ziçligi 4,32 g/sm3.
U. (1U)sulfid CS2 — rangsiz, öziga xos hidli suyuqlik. Qaynaş t-rasi 46,26°, muzlaş t-rasi —112, G, ziçligi 1293 kg/m3. Zaxarli modda, juda tez alangalanadi. Yonganida karbonat angidrid SO, va sulfat angidrid SO2 hosil böladi. Suvda oz, efir, spirt, xloroformda yaxşi eriydi. Texnikada çöğ holatdagi lista kumir ustidan oltingugurt buği ötkaziş orqali olinadi. Turli moddalar uçun erituvçi sifatida, viskoza ipak i.ç. da, q.x. zararkunandalariga qarşi kuraşda işlatiladi. Alangalanuvçan modda bölgani uçun uni işlatişda ehtiyot çoralariga rioya qiliş zarur.
y.(IV)H itrid (sian yoki ditsian) (CN)2 — rangsiz, aççiq brom hidiga öxşaş ötkir hidli, zaharli gaz. Suyuklaniş t-rasi — 20,5°, qotiş t-rasi —34,4°, suyuq holatdagi ziçligi 860 kg/ m3. Suvda, spirt va efirda yaxşi eriydi. Kimyoviy reaksiyalarda oksidlovçi va qaytaruvçi xossalarini namoyon qiladi. Simob (P)sianidni endotermik parçalaş, şuningdek, 2 valentli mis tuzlariga kaliy sianid eritmasini ta'sir ettiriş yöli b-n olinadi.
(Uglerodning vodorodli birikmalari, ularning olinişi va işlatilişi haqida Organik kimyo' maqolasiga qarang).
Ad.: Kasimova S. S, Biogenniye elementi, T., 1990; Par p iye v N. A., Raximov H.R., Muftaxov A. F., Anorganik kimyo, T., 2003.
Stalina Qosimova.
Q.: Grafit, Is gazi, Karbidlar, Karbonatlar, Koks, Organik kimyo
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
УГЛЕРОД (лот. Carbo — кумир, лот. Carboneum), С — Менделеев даврий системасининг IV гуруҳига мансуб кимёвий элемент. Тартиб раками 6, ат. м. 12,011.2 та баркарор изотопи: 2С (98,892%) ва 3С (1,108%) бор. Радиоактив изотопларидан |4С(Т|/2=5600 й.)нингаҳамияти муҳим. Атмосферанинг юқори қатламида космик нурлар ней.тронларининг азот изотопи I4N га таъсири натижасида 4С ҳосил булади. 4С изотоп индикаторлар сифатида кенг қўлланади.
У. қадимдан маълум. Писта кумир рудалардан металлар эритиб олишда, олмос қимматбаҳо тош сифатида қўлланган. Кейинроқэса графит тигель ва қатлам тайёрлашда ишлатилган. К.Лавуазье 1772 й.да олмоснинг кристалл ҳолдаги У. эканлигини исботлади. 1778 й.да швед кимёгари К. Шееле графитни селитра б-н қиздирилганда қам кўмирни селитра б-н қиздирилгандаги сингари карбонат ангидрид ҳосил бўлишини аниқлади. Инглиз олими С.Теннант 1797 й.да кальций карбонатга фосфор буғи таъсир эттириб соф У. олди.
У. Ер пўстининг масса жиҳатидан 2,310 2% ини ташкил этади. У Ер пўстининг юқори қисми (биосфера)да бўлади. Тирик моддаларда 18%, ёғочда 50%, тошкўмирда 80%, нефтда 85%, антрацитда 96% У. бор. У.га хос минераллар сони 112 та. У. коинотда ҳам кенг тарқалган. Қуёшда У. водород, гелий ва кислороддан кейин 4ўринни эгаллайди.
У.нинг 4 кристалл модификацияси: графит, олмос, карбин ва лонсдейлит маълум. Карбин сунъий усулда олинган қора рангли майда кристалл кукун. Зичлиги 1,9—2 г/см3. Ўзаро параллел узун С атомлари занжиридан тузилган. Лонсдейлит метеоритларда топилган ва сунъий усулда олинган. У.нинг атом радиуси 0,077 нм А, С4+ ионнинг радиуси 0,02 нм; С4~ нинг радиуси 0,26 нм. У.нинг аморф шакли — фаолланган кумир кучли адсорбент ҳисобланади. У нафақат газларни, балки эриган моддаларни ҳам ютади. У.нинг барча аллотропик шакл ўзгаришлари кимёвий жиқатдан анча чидамли ва инерт моддалардир. У. металлар б-н карбидлар ҳосил қилади. У. ўз бирикмаларида +4, —4 +2 ва — 4 валентли. У. атомлари ўзаро бирикиб «очиқ», «тармоқланган», «ёпиқ» занжирлар, ўзаро (шунингдек, бошқа элементларнинг атомлари бн) «якка», «қўш» ва «уч каррали» богланишлар хрсил қила олади (қ. Органик кимё).
У. кўпгина қотишмалар (пўлат, чўян) нинг муҳим компоненти ҳисобланади. Таркибида У. кўп бўлган материаллар электродлар, тигеллар тайёрлашда, қора порох и.ч.да, рудалардан металлар эритиб олишда (мас, кокс), противогазларда ютувчилар сифатида, кимё саноатида ва б. соҳаларда қўлланади. (У.нинг олиниши ва қўлланиши ҳақида яна қ. Графит, Карбонатлар, Карбидлар, Кокс, Ис гази, Углерод (IV)оксид, Олмос, Қурум).
У. Ердаги ҳаётнинг асосини ташкил этувчи муҳим биоген элемент. Одам организмида масса жиҳатидан 20,2% У. мавжуд. У. шунингдек, оқсиллар (52% атрофида), ДНК ва р-нК молекулалари (37% атрофида), ферментлар, гормонлар, витаминлар таркибига киради. Организмнинг тузилишида қатнашувчи ва унинг ҳаёт фаолиятини таъминловчи турлитуман органик бирикмалар, асосан, У.дан иборат. Организм учун зарур бўлган энергиянинг катта қисми ҳужайраларда У.нинг оксидланишидан ҳосил бўлади. У. атомлари, шунингдек, У. б-н бошқа элементлар ўртасида мустаҳкам кимёвий боғ ҳосил бўлади, лекин бу боғ нисбатан юмшоқ физиологик шароитларда парчалана олади. У.нинг кучли ўзлаштирилиш (ассимиляция) механизми СО2 — фотосинтез шаклида яшил ўсимликларда доим содир бўлади (ўсимликлар ҳар йили 100 млрд. т. СО2 ўзлаштиради). Ерда СО2 нинг энг кўҳна ўзлаштирилиш усули — хемосинтез мавжуд. Кўпчилик ҳайвонлар У.ни овқатдан тайёр органик бирикма ҳолида олади.
Тирик организмда қуруқ модда ҳисобида қуйидаги миқдорда У. бўлади: сув ўсимликлари ва ҳайвонларида 34,5— 40%, ер усти ўсимликлари ва ҳайвонларида 45,5—46,5%, бактерияларда 54%.
У.нинг анчагина қисми минераллашади ва ер ости бойликларини, чунончи: тошкўмир, нефть, оҳактош ва б.ни ҳосил қилади. У. радиоактив изотопларининг биол. ва тиббиёт тадқиқотларида қўлланиши моддалар алмашинувини ўрганишда катта аҳамиятга эга. 14С молекуляр биологияда оқсиллар биосинтези ва ирсий информацияларнинг ўтказилиш механизмини ўрганишда қўлланади.
Углерод бирикмалари. У. галогенлар б-н умумий формуласи СХ4 бўлган (бу ерда X—С1, F, Вг, I) галогенидлар, олтингугурт б-н CS2,a3OT б-н (CN)2 ҳосил қилади.
У. (1У)хлорид (тетрахлорметан, перхлорметан) СС14 — рангсиз, хушбўй ҳидли, ёнмайдиган суюклик. Қайнаш т-раси 76,7°, музлаш’траси —22,9°. Сувда эримайди, ҳаво, ёруғлик ва концентрланган сульфат кислотага чидамли. Метанни хлорлаш ёки CS2 га хлор таъсир эттириш йўли б-н олинади. Смола, лок, ёғ, мой ва б. учун эритувчи, ёнғинни ўчирувчи модда сифатида қўлланади.
У. (1У)фторид CF4 — рангсиз, ҳидсиз газ, сувда оз эрийди. Суюкланиш т-раси —183,6°, қайнаш т-раси — 128°. Техникада паст трали тензиметрларда қўлланади.
У. (1У)бромид СВг4 — кристалл модда, сувда оз эрийди. Суюкланиш т-раси 93,7°, кайнаш т-раси 189,5°.
У. (1У)йодид С14 — кристалл модда, сувда оз эрийди. Суюқланиш т-раси 17 Г, зичлиги 4,32 г/см3.
У. (1У)сульфид CS2 — рангсиз, ўзига хос ҳидли суюқлик. Қайнаш т-раси 46,26°, музлаш т-раси —112, Г, зичлиги 1293 кг/м3. Захарли модда, жуда тез алангаланади. Ёнганида карбонат ангидрид СО, ва сульфат ангидрид SO2 ҳосил бўлади. Сувда оз, эфир, спирт, хлороформда яхши эрийди. Техникада чўғ ҳолатдаги листа кумир устидан олтингугурт буғи ўтказиш орқали олинади. Турли моддалар учун эритувчи сифатида, вискоза ипак и.ч. да, қ.х. зараркунандаларига қарши курашда ишлатилади. Алангаланувчан модда бўлгани учун уни ишлатишда эҳтиёт чораларига риоя қилиш зарур.
y.(IV)H итрид (циан ёки дициан) (CN)2 — рангсиз, аччиқ бром ҳидига ўхшаш ўткир ҳидли, заҳарли газ. Суюкланиш т-раси — 20,5°, қотиш т-раси —34,4°, суюқ ҳолатдаги зичлиги 860 кг/ м3. Сувда, спирт ва эфирда яхши эрийди. Кимёвий реакцияларда оксидловчи ва қайтарувчи хоссаларини намоён қилади. Симоб (П)цианидни эндотермик парчалаш, шунингдек, 2 валентли мис тузларига калий цианид эритмасини таъсир эттириш йўли б-н олинади.
(Углероднинг водородли бирикмалари, уларнинг олиниши ва ишлатилиши ҳақида Органик кимё’ мақоласига қаранг).
Ад.: Касымова С. С, Биогенные элементы, Т., 1990; Пар п ие в Н. А., Рахимов Ҳ.Р., Муфтахов A. F., Анорганик кимё, Т., 2003.
Сталина Қосимова.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.