Fotimiylar xalifaligi
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 234–235-b. — ziyouz.com
Fotimiylar xalifaligi FOTIMIYLAR XALIFALIGI, Fotimiylar davlati (909—1171) — Şim. Afrikada fotimiylar sulolasi boşqargan harbiyteokratik davlat. Ifriqiya (Tunis)da ismoiliylar harakati natijasida tugatilgan aglabiylar davlati örniga tuzilgan.
910 y.da Rakkad ş.da ismoiliylardan bölgan imom Ubaydulla xalifa va maxdiy deb e'lon qilingan. 10-a. örtalariga kelib buyuk ismoiliylar davlatini tuzişga intilayotgan fotimiylar butun Şim. Afrikani va Sitsiliyani özlariga böysundirib oldi. Örta dengizda esa ularning floti yagona xukmron kuçga aylandi. 969 y.da fotimiylar qöşini Misrni bosib olgan, laşkarboşi Javhar Fustat yaqinida Qohira ş.ga asos solgan. Bu şahar 973 y.da ularning poytaxti bölib qolgan. 10-a. oxirida F.x.ga Jazoir, Tunis, Liviya, Misr, Suriya (Falastin bn), Ğarbiy Arabiston (Hijoz, Yaman) kirgan. Fotimiylar markazlaşgan harbiyteokratik davlat qurganlar. Hokimiyat meros sifatida tor doiradagi hukmron sinflarga ötar edi. Ğayridinlar bölmiş xristianlar va yahudiylarga nisbatan, asosan, bağrikenglik siyosati olib borilgan. Xöjalikning asosiy rivojlangan soxalari — dehqonçilik, mevaçilik, sabzavotçilik va xunarmandçilik edi. 11 a.ga qadar yerning davlat tasarrufiga utkaziş kuçaya borgan. Muiz davrida (953— 975) yerdan xiroj soliği oliş qattiq nazorat qilingan. Hunarmandçiliqda qullarning mehnatidan foydalanişgan. Aleksandriya, Dametta, Tinnis ş.larida töqimaçilik korxonalari mavjud bölgan. Teri, şişa, metall, sopol, qoğoz va pergament mahsulotlarini i.ç. ham ravnaqtopgan. F.x. Hindiston, Vizantiya, Italiyaning Amalori, Venetsiya, Genuya, Piza ş.lari b-n muntazam savdo aloqalariga ega bölgan. F.x.ning tilla tangasi özining oliy sifati b-n ajralib turgan. F.x. tomonidan Misr zabt etilganidan söng armiya mahalliy qullarning hisobiga yanada kuçaya borgan, natijada mustahkam siyosiy kuç şakllangan. 10—11-a.larda F.x.ning ma'naviy va ma'rifiy hayotida yuksaliş davri közga taşlanadi. Ilmfanning köpgina tarmoqlari, riyoziyot, handasa, mantiq, falsafa, falakiyot, geom., adabiyot, arab grammatikasi, geogr., tibbiyot, kimyo, fizika, biol., noşirlik, islomşunoslik, hadisşunoslik, dinşunoslik va tarjimonlikda sezilarli yutuqlarga erişilgan. 11-a. boşida Qohirada «Dor ulHikma» («Bilimlar uyi») şakllangan. Muxdmmad alXorazmiy, Ahmad alFarğoniy, Abu Bakr arRoziy, Abu Rayhon Beruniy, Ibn Sino, Muhammad ibn Ismoil alBuxoriy, Muhammad at-Termiziy, Abu Nasr alForobiy, Yaqub alKindiy, Ibn alHaysam, asSadafiy, Ibn Ridvon, Abu Xotim arRoziy, Homidaddin Kirmoniy singari olimlarning hayoti va faoliyati «bilimlar uyi» b-n uzviy boğlangan edi. «Bilimlar uyi»ning saloqiyati va maşhurligining oşişida Movarounnahr olimlari va mutafakkirlarining hissasi nihoyatda katta bölgan. 11-a. örtalarida Misrda mislsiz qurğoqçilik tufayli yuzaga kelgan oçlik va epidemiya köp zarar yetkazgan. Armiyada esa, turklar va sudanliklar örtasida ziddiyatlar kuçayib ketgan. Xalifa Muntasir vaziyatni boşqara olmay hokimiyatni xarbiy sarkarda Badr al Jamaliyga topşirgan va uni vazir etib tayinlagan. Boşboşdoqliklar va ziddiyatlar F.x.ning barça ijtimoiy qatlamlariga kirib borgan. Vazirlarning mavqei oşa borgan. Muntasir (1094) va Amir (PZO)ning vafotidan söng, mustamlaka xalklarning kuraşi avj olgan, bu omillar F.x.ning parçalanişiga olib kelgan. 1048 y.da Şim. Afrika F.x.dan ajralib çiqqan. 1071 y.da Sitsiliya normannlar tomonidan bosib olingan. Misrdan salibçilar siqib çiqarilgan, natijada 1169 y.da F.x.ning vaziri etib harbiy sarkarda Salohiddin tayinlangan. U oxirgi fotimiylar xalifasi Adidni ağdarib, hokimiyat töntarişini amalga oşirgan (1171). Misrda ayyubiylar sulolasining hukmronligi örnatilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФОТИМИЙЛАР ХАЛИФАЛИГИ, Фотимийлар давлати (909—1171) — Шим. Африкада фотимийлар сулоласи бошқарган ҳарбийтеократик давлат. Ифриқия (Тунис)да исмоилийлар ҳаракати натижасида тугатилган аглабийлар давлати ўрнига тузилган.
910 й.да Раккад ш.да исмоилийлардан бўлган имом Убайдулла халифа ва махдий деб эълон қилинган. 10-а. ўрталарига келиб буюк исмоилийлар давлатини тузишга интилаётган фотимийлар бутун Шим. Африкани ва Сицилияни ўзларига бўйсундириб олди. Ўрта денгизда эса уларнинг флоти ягона хукмрон кучга айланди. 969 й.да фотимийлар қўшини Мисрни босиб олган, лашкарбоши Жавҳар Фустат яқинида Қоҳира ш.га асос солган. Бу шаҳар 973 й.да уларнинг пойтахти бўлиб қолган. 10-а. охирида Ф.х.га Жазоир, Тунис, Ливия, Миср, Сурия (Фаластин бн), Ғарбий Арабистон (Ҳижоз, Яман) кирган. Фотимийлар марказлашган ҳарбийтеократик давлат қурганлар. Ҳокимият мерос сифатида тор доирадаги ҳукмрон синфларга ўтар эди. Ғайридинлар бўлмиш христианлар ва яҳудийларга нисбатан, асосан, бағрикенглик сиёсати олиб борилган. Хўжаликнинг асосий ривожланган сохалари — деҳқончилик, мевачилик, сабзавотчилик ва хунармандчилик эди. 11 а.га қадар ернинг давлат тасарруфига утказиш кучая борган. Муиз даврида (953— 975) ердан хирож солиғи олиш қаттиқ назорат қилинган. Ҳунармандчилиқда қулларнинг меҳнатидан фойдаланишган. Александрия, Даметта, Тиннис ш.ларида тўқимачилик корхоналари мавжуд бўлган. Тери, шиша, металл, сопол, қоғоз ва пергамент маҳсулотларини и.ч. ҳам равнақтопган. Ф.х. Ҳиндистон, Византия, Италиянинг Амальори, Венеция, Генуя, Пиза ш.лари б-н мунтазам савдо алоқаларига эга бўлган. Ф.х.нинг тилла тангаси ўзининг олий сифати б-н ажралиб турган. Ф.х. томонидан Миср забт этилганидан сўнг армия маҳаллий қулларнинг ҳисобига янада кучая борган, натижада мустаҳкам сиёсий куч шаклланган. 10—11-а.ларда Ф.х.нинг маънавий ва маърифий ҳаётида юксалиш даври кўзга ташланади. Илмфаннинг кўпгина тармоқлари, риёзиёт, ҳандаса, мантиқ, фалсафа, фалакиёт, геом., адабиёт, араб грамматикаси, геогр., тиббиёт, кимё, физика, биол., ноширлик, исломшунослик, ҳадисшунослик, диншунослик ва таржимонликда сезиларли ютуқларга эришилган. 11-а. бошида Қоҳирада «Дор улҲикма» («Билимлар уйи») шаклланган. Мухдммад алХоразмий, Аҳмад алФарғоний, Абу Бакр арРозий, Абу Райҳон Беруний, Ибн Сино, Муҳаммад ибн Исмоил алБухорий, Муҳаммад ат-Термизий, Абу Наср алФоробий, Яқуб алКиндий, Ибн алҲайсам, асСадафий, Ибн Ридвон, Абу Хотим арРозий, Ҳомидаддин Кирмоний сингари олимларнинг ҳаёти ва фаолияти «билимлар уйи» б-н узвий боғланган эди. «Билимлар уйи»нинг салоқияти ва машҳурлигининг ошишида Мовароуннаҳр олимлари ва мутафаккирларининг ҳиссаси ниҳоятда катта бўлган. 11-а. ўрталарида Мисрда мислсиз қурғоқчилик туфайли юзага келган очлик ва эпидемия кўп зарар етказган. Армияда эса, турклар ва суданликлар ўртасида зиддиятлар кучайиб кетган. Халифа Мунтасир вазиятни бошқара олмай ҳокимиятни харбий саркарда Бадр ал Жамалийга топширган ва уни вазир этиб тайинлаган. Бошбошдоқликлар ва зиддиятлар Ф.х.нинг барча ижтимоий қатламларига кириб борган. Вазирларнинг мавқеи оша борган. Мунтасир (1094) ва Амир (ПЗО)нинг вафотидан сўнг, мустамлака халкларнинг кураши авж олган, бу омиллар Ф.х.нинг парчаланишига олиб келган. 1048 й.да Шим. Африка Ф.х.дан ажралиб чиққан. 1071 й.да Сицилия норманнлар томонидан босиб олинган. Мисрдан салибчилар сиқиб чиқарилган, натижада 1169 й.да Ф.х.нинг вазири этиб ҳарбий capкарда Салоҳиддин тайинланган. У охирги фотимийлар халифаси Адидни ағдариб, ҳокимият тўнтаришини амалга оширган (1171). Мисрда айюбийлар сулоласининг ҳукмронлиги ўрнатилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.