Fotimiylar xalifaligi
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Fotimiylar xalifaligi, yoki Fotimiylar davlati, — 909–1171-yillarda mavjud bölgan, şia islomining ismoiliylik yönalişiga mansub fotimiylar sulolasi boşqargan davlat. Sulola öz nasabini Muhammad payğambarning qizi Fotimaga olib borgani uçun şunday nomlangan. Inglizça Vikipediyaga köra, eng qudratli davrida xalifalik Örta dengizning ğarbiy qismidan Qizil dengizgaça çözilgan, uning markazi esa Misr bölgan.1
Vujudga kelişi
13ÖzME'ga köra, davlat Ifriqiyada — hozirgi Tunis hududida ismoiliylar harakati natijasida ağlabiylar davlati ağdarilgaç tuzilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, ismoiliy tarğibotçi Abu Abdulloh aş-Şi'iy boşçiligidagi kutoma berberlari ağlabiylarni yengib, 909-yilda Ubaydulloh al-Mahdiyni birinçi xalifa deb e'lon qilgan. ÖzME bu voqeani 910-yil va Raqqoda şahri bilan boğlaydi. Xalifalik poytaxti avval Raqqoda, söngra Mahdiya va Mansuriya şaharlarida bölgan.
Kengayişi
1310-asr örtalariga kelib fotimiylar butun Şimoliy Afrikani va Sitsiliyani egallab, Örta dengizda kuçli flotga ega bölgan. 969-yilda sarkarda Javhar Misrni bosib olgan va Fustot yaqinida yangi şahar — Qohiraga asos solgan; 973-yildan u xalifalik poytaxtiga aylangan. Inglizça Vikipediyaga köra, 970–972-yillarda Qohirada al-Azhar masjidi qurilgan. ÖzME'ga köra, 10-asr oxirida xalifalik tarkibiga Jazoir, Tunis, Liviya, Misr, Suriya va Falastin hamda Ğarbiy Arabistondagi Hijoz va Yaman kirgan.
Boşqaruv va xöjalik
13ÖzME'ga köra, fotimiylar markazlaşgan, harbiy-diniy xarakterdagi davlat qurgan; hokimiyat irsiy tarzda tor hukmron doira qölida bölgan. Xristian va yahudiy fuqarolarga nisbatan asosan bağrikenglik siyosati yuritilgan. Xöjalikning asosini dehqonçilik, boğdorçilik va hunarmandçilik taşkil etgan; Iskandariya, Dimyot va Tinnis şaharlarida töqimaçilik korxonalari bölgan, teri, şişa, metall, sopol va qoğoz mahsulotlari işlab çiqarilgan. Xalifalik Hindiston, Vizantiya hamda Amalfi, Venetsiya, Genuya va Piza kabi Italiya şaharlari bilan muntazam savdo qilgan. Fotimiylarning oltin dinori yuqori sifati bilan mahşur bölgan.
Madaniyati
1310–11-asrlar xalifalik madaniy hayotining yuksaliş davri bölgan. ÖzME'ga köra, matematika, astronomiya, falsafa, tibbiyot, kimyo, arab grammatikasi va diniy ilmlarda sezilarli yutuqlarga erişilgan, 11-asr boşida Qohirada «Dor ul-hikma» («Bilimlar uyi») ilmiy markazi şakllangan. Optika böyiça maşhur asar muallifi Ibn al-Haysam ham umrining ançagina qismini Fotimiylar Misrida ötkazgan.
Inqirozi va tugatilişi
13Inglizça Vikipediyaga köra, xalifa al-Mustansirning uzoq hukmronligi (1036–1094) davrida davlat işlari amalda vazirlar qöliga ötgan, 1060-yillarda qöşin içidagi fuqarolar uruşi davlatni halokat yoqasiga keltirgan. ÖzME'ga köra, Misrdagi qattiq qurğoqçilik, oçlik va epidemiya, armiyadagi turk va sudanlik guruhlar örtasidagi kelişmovçiliklar vaziyatni yanada oğirlaştirgan; xalifa hokimiyatni sarkarda Badr al-Jamoliyga topşirib, uni vazir etib tayinlagan. Badr al-Jamoliy davlatni vaqtinça mustahkamlagan bölsa-da, 11-asr oxiri va 12-asrda inqiroz kuçaygan.
ÖzME'ga köra, Şimoliy Afrika 1048-yilda xalifalikdan ajralib çiqqan, Sitsiliya 1071-yilga kelib normannlar qöliga ötgan. Inglizça Vikipediyaga köra, saljuqiylarning Şomga kirib kelişi va 1097-yildan salibçilarning paydo bölişi ham fotimiylarni zaiflaştirgan. 1169-yilda vazir etib tayinlangan sarkarda Salohiddin 1171-yilda sönggi fotimiy xalifa al-Ozidni ağdarib, sulolaga barham berib, Misrda ayyubiylar hukmronligini örnatgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Fotimiylar xalifaligi // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2654 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAFotimiylar xalifaligi. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2654
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2654
Manbalar
2 ta manba- 1Inglizça Vikipediya: Fatimid Caliphateen.wikipedia.org
- 2ÖzME, 9-jild, 234–235-b.manbaa.uz · ÖzME, 9-jild, 234–235-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.