Fozil Yöldoş öğli
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 188-b. — ziyouz.com
Fozil Yöldoş öğli (1872, Jizzax viloyati Baxmal tumani Loyqa qişloği — 1955.17.3, Samarqand viloyati Bulunğur ş.) — özbek xalq şoiri, baxşi. Yöldoş Mulla Murod öğlining şogirdi. Bulungur dostonçilik maktabining eng yirik va sönggi vakili. Yetimlikda ösgan. Çöponlik qilgan. Dostonçilikka havasi erta uyğongan. Yoşligida dömbira çertişni, terma aytişni maşq qilgan. 20 yoşlarida ustozi Yöldoş şoirdan dostonçilik sirlarini örgangan. Yoş baxşi xalq örtasida ustozi uyuştirgan sinovdan muvaffaqiyatli ötib, 25 — 26 yoşlarida yetuk dostonçi sifatida tanilgan. F.Y.ö. Amin şoir, Çini şoir, Tovbuzar şoir, Qurbonbek şoir, Sultonmurod şoir, Yöldoşbulbul, Yöldoş şoir, Köldoş, Suyar kabi Bulunğur dostonçilik maktabining peşqadam dostonçilaridan adabiy an'anani qabul qilib olgan, uni puxta egallab, kjeak badihagöylik b-n boyitgan va özbek dostonçiligini yangi bosqiçga kötargan.
F.Y.ö. repertuari mavzu va janr jihatidan boy va rangbarang. U 40 dan ortiq xalq dostonlarini yod bilgan va yuksak mahorat b-n kuylagan. Undan «Alpomiş», «Yodgor», «Yusuf b-n Ahmad», «Murodxon», «Rustamxon», «Şirin b-n Şakar», «Göröglining tuğilişi», «Avazxonning ölimga hukm etilişi», «Malika ayyor», «Maşriqo», «Zulfizar», «Balogardon», «Intizor», «Nurali», «Jahongir», «Zevarxon», «Farhod va Şirin», «Layli va Majnun», «Baxrom va Gulandom», «Oşiq Ğarib» kabi 30 ga yaqin doston yozib olingan.
Şoir qaxramonlik, romanik, tarixiy dostonlar hamda kitobiy dostonlarning eng yaxşi namunalarini kuylab kelgan. «Alpomiş» dostoni uning ijodida alohida örin tutadi. Bu dostonning özbek xalq dostonçilaridan yozib olingan 40 ga yaqin variantlari orasida F.Y.ö. varianti eng mukammali va badiiy jihatdan barkamoli hisoblanadi. Unda şoirning yuksak dostonçilik mahorati töla namoyon bölgan. F.Y.ö. zamonaviy mavzularda xam qator doston va termalar yaratgan. Uning «Mamatkarim polvon», «Jizzax qözğoloni», «Kunlarim» kabi dostonlari, «Jangçi öğlimga», «Elat botir», «Ota nasihati», «Qurollanint», «Er yigitlar, maydonga!», «Jahon tinglagay», «Bolalarimga», «Puşkinga» kabi termalari şular jumlasidandir.
Baxşi kuylagan xalq dostonlari Ergaş Jumanbulbul öğli, Islom şoir, Pölkan, Abdulla şoir kabilar repertuari va original asarlari b-n birgalikda özbek dostonçiligi va adabiyotiga qöşilgan katta hissa böldi. Şoir merosi keng örganilmoqda. Şoir dafn etilgan Bulunğur ş.da muzey taşkil etilgan va unga haykal örnatilgan.
Ad. Tanlangan asarlar, T., 1949; Intizor, Nurali, T., 1964; Murodxon. T., 1965; Balogardon, T., 1986; Malika ayyor, T., 1988; Alpomiş, T., 1999; Rustamxan, M., 1972; Alpamiş, L., 1982.
Ad.: Ğoziboyev T., Fozil Yöldoş öğli, T., 1968; Fozil şoir. Özbek xalq ijodi böyiça tadqiqotlar, 3-kitob, T., 1973.
Töra Mirzayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФОЗИЛ ЙЎЛДОШ ЎҒЛИ (1872, Жиззах вилояти Бахмал тумани Лойқа қишлоғи — 1955.17.3, Самарқанд вилояти Булунғур ш.) — ўзбек халқ шоири, бахши. Йўлдош Мулла Мурод ўғлининг шогирди. Булунгур достончилик мактабининг энг йирик ва сўнгги вакили. Етимликда ўсган. Чўпонлик қилган. Достончиликка ҳаваси эрта уйғонган. Ёшлигида дўмбира чертишни, терма айтишни машқ қилган. 20 ёшларида устози Йўлдош шоирдан достончилик сирларини ўрганган. Ёш бахши халқ ўртасида устози уюштирган синовдан муваффақиятли ўтиб, 25 — 26 ёшларида етук достончи сифатида танилган. Ф.Й.ў. Амин шоир, Чини шоир, Товбузар шоир, Қурбонбек шоир, Султонмурод шоир, Йўлдошбулбул, Йўлдош шоир, Кўлдош, Суяр каби Булунғур достончилик мактабининг пешқадам достончиларидан адабий анъанани қабул қилиб олган, уни пухта эгаллаб, кжеак бадиҳагўйлик б-н бойитган ва ўзбек достончилигини янги босқичга кўтарган.
Ф.Й.ў. репертуари мавзу ва жанр жиҳатидан бой ва рангбаранг. У 40 дан ортиқ халқ достонларини ёд билган ва юксак маҳорат б-н куйлаган. Ундан «Алпомиш», «Ёдгор», «Юсуф б-н Аҳмад», «Муродхон», «Рустамхон», «Ширин б-н Шакар», «Гўрўглининг туғилиши», «Авазхоннинг ўлимга ҳукм этилиши», «Малика айёр», «Машриқо», «Зулфизар», «Балогардон», «Интизор», «Нурали», «Жаҳонгир», «Зевархон», «Фарҳод ва Ширин», «Лайли ва Мажнун», «Бахром ва Гуландом», «Ошиқ Ғариб» каби 30 га яқин достон ёзиб олинган.
Шоир қахрамонлик, романик, тарихий достонлар ҳамда китобий достонларнинг энг яхши намуналарини куйлаб келган. «Алпомиш» достони унинг ижодида алоҳида ўрин тутади. Бу достоннинг ўзбек халқ достончиларидан ёзиб олинган 40 га яқин вариантлари орасида Ф.Й.ў. варианти энг мукаммали ва бадиий жиҳатдан баркамоли ҳисобланади. Унда шоирнинг юксак достончилик маҳорати тўла намоён бўлган. Ф.Й.ў. замонавий мавзуларда хам қатор достон ва термалар яратган. Унинг «Маматкарим полвон», «Жиззах қўзғолони», «Кунларим» каби достонлари, «Жангчи ўғлимга», «Элат ботир», «Ота насиҳати», «Қуролланинт», «Эр йигитлар, майдонга!», «Жаҳон тинглагай», «Болаларимга», «Пушкинга» каби термалари шулар жумласидандир.
Бахши куйлаган халқ достонлари Эргаш Жуманбулбул ўғли, Ислом шоир, Пўлкан, Абдулла шоир кабилар репертуари ва оригинал асарлари б-н биргаликда ўзбек достончилиги ва адабиётига қўшилган катта ҳисса бўлди. Шоир мероси кенг ўрганилмоқда. Шоир дафн этилган Булунғур ш.да музей ташкил этилган ва унга ҳайкал ўрнатилган.
Ад. Танланган асарлар, Т., 1949; Интизор, Нурали, Т., 1964; Муродхон. Т., 1965; Балогардон, Т., 1986; Малика айёр, Т., 1988; Алпомиш, Т., 1999; Рустамхан, М., 1972; Алпамыш, Л., 1982.
Ад.: Ғозибоев Т., Фозил Йўлдош ўғли, Т., 1968; Фозил шоир. Ўзбек халқ ижоди бўйича тадқиқотлар, 3-китоб, Т., 1973.
Тўра Мирзаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.