Fozil Yöldoş öğli

Fozil Yöldoş öğli (1872–1955) — özbek xalq şoiri va baxşisi, Bulunğur dostonçilik maktabining eng yirik va sönggi vakili. ÖzME'ga köra, u yozib olingan «Alpomiş» dostoni variantlari orasida eng mukammali va badiiy jihatdan eng yetugi hisoblanadigan nusxaning ijroçisi sifatida özbek folklorşunosligida alohida örin tutadi.1

ÖzME'ga köra, Fozil Yöldoş öğli 1872-yilda hozirgi Jizzax viloyatining Baxmal tumanidagi Loyqa qişloğida tuğilgan. Özbekça Vikipediya uni dehqon oilasidan çiqqan deb yozadi va olim Hodi Zarifga tayanib quyidagilarni keltiradi: 1873-yilda oila tirikçilik ilinjida Çelakdagi Qumçiq qişloğiga köçgan, ota 1877-yilda şu yerda vafot etgan va bola 9 yoşidan çöponlik qila boşlagan. Bu yetimlik yillarini baxşi keyinçalik «Kunlarim» termasida tasvirlagan.

ÖzME'ga köra, dostonçilikka qiziqiş unda erta uyğongan: yoşligidan dömbira çalişni va terma aytişni maşq qilgan. Taxminan 20 yoşida Yöldoş şoir qöl ostida dostonçilik sirlarini örgana boşlagan. Ustozi uyuştirgan sinovdan xalq oldida muvaffaqiyatli ötgaç, 25–26 yoşlarida mohir dostonçi sifatida tanilgan. Baxşi 1955-yil 17-martda Samarqand viloyatining Bulunğur şahrida vafot etgan.

ÖzME'ga köra, Fozil Yöldoş öğli Amin şoir, Çini şoir, Tovbuzar şoir, Qurbonbek şoir, Sultonmurod şoir, Yöldoşbulbul, Yöldoş şoir, Köldoş, Suyar kabi Bulunğur maktabining peşqadam dostonçilaridan meros an'anani özlaştirgan. U bu an'anani badiha, ya'ni bevosita ijro paytida söz topiş mahorati bilan boyitib, özbek dostonçiligini yangi bosqiçga kötargan. Uning ijodi Ergaş Jumanbulbul öğli, Islom şoir, Pölkan, Abdulla şoir kabi baxşilar merosi bilan birga özbek xalq dostonçiligining oltin fondini taşkil etadi.

ÖzME'ga köra, baxşi 40 dan ortiq xalq dostonini yoddan bilgan; ulardan 30 ga yaqini yozib olingan. Ular orasida «Alpomiş», «Yodgor», «Yusuf bilan Ahmad», «Murodxon», «Rustamxon», «Şirin bilan Şakar», «Göröğlining tuğilişi», «Malika ayyor», «Zulfizar», «Balogardon», «Intizor», «Nurali», «Farhod va Şirin», «Layli va Majnun», «Oşiq Ğarib» bor. Uning repertuari qahramonlik, romanik va tarixiy dostonlarni hamda kitobiy asarlardan olingan syujetlarni qamrab olgan.

«Alpomiş» ijodida markaziy örinni egallaydi. ÖzME'ga köra, bu dostonning turli baxşilardan yozib olingan 40 ga yaqin variantlari orasida aynan Fozil Yöldoş öğli kuylagan nusxa eng töliq va badiiy jihatdan eng barkamoli deb tan olingan.

Baxşi zamonaviy mavzularda ham ijod qilgan: «Mamatkarim polvon», «Jizzax qözğoloni», «Kunlarim» kabi dostonlar, «Jangçi öğlimga», «Ota nasihati», «Er yigitlar, maydonga!», «Bolalarimga», «Puşkinga» kabi termalar uning qalamiga mansub. ÖzME'da qayd etilişiça, «Alpomiş», «Rustamxon» va boşqa dostonlari özbek tilidan taşqari rus tilida ham naşr etilgan.

ÖzME'ga köra, baxşi dafn etilgan Bulunğur şahrida uning muzeyi taşkil etilgan va haykali örnatilgan. Özbekça Vikipediyaga köra, 2022-yilda Bulunğur tumanida uning tavalludining 150 yilligi nişonlangan. Merosi folklorşunoslar tomonidan izçil örganilmoqda.