Frazeologiya

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 254–255-b. — ziyouz.com

Frazeologiya (yun. phrasis — ifoda, ibora va ...logiya) — 1) tilşunoslikning tilning frazeologik tarkibini (^.Frazeologizm) uning hoz. holatida va tarixiy taraqqiyotida tekşiruvçi bölimi; 2) muayyan tildagi frazeologizmlar majmui.

Tilşunoslik bölimi sifatidagi F.ning asosiy diqqate'tibori frazeologizmlar tabiatini va ularning kategorial belgilarini örganişga, şuningdek, frazeologizmlarning nutqda qöllaniş qonuniyatlarini aniqlaşga qaratiladi. F.ning eng muhim muammosi frazeologizmlarni nutkda hosil qilinadigan (ya'ni avvaldan tayyor bölmagan) söz birikmalaridan farklab, ajratib oliş va şu asosda frazeologizmlarning belgilarini aniklaşdir. Idiomafrazeologizmlar, frazeologik birikmalar va barqaror jumlalar (maqol va matallar, gapga teng boşqa frazeologizmlar) örtasidagi muayyan tafovutlarga qarab köplab tadqiqotçilar F.ni 2 xil: tor va keng ma'noda tuşunadilar. Uni keng ma'noda tuşunilganda, F. doirasiga maqol va matallar, folklorga xos barqaror jumlalar, ba'zi muloqot şakllari (salomlaşiş, xayrlaşiş jumlalari) ham kiritiladi. Lekin bu masala, ya'ni F.ni keng ma'noda tuşuniş masalasi hanuz munozarali bölib qolmokda.

F.ning asosiy vazifalari yoki masalalari: frazeologik tarkibning izçilligini aniklaş va şu munosabat b-n frazeologizmning belgi(lik) xususiyatini örganiş; frazeologizmlar omonimiyasi, sinonimiyasi, antonimiyasi, polisemiyasi va variantdorligini tavsiflaş; frazeologizmlar tarkibida qöllanuvçi sözlar va ularga xos ma'nolarning öziga xos xususiyatlarini aniklaş; frazeologizmlarning söz turkumlari b-n özaro munosabatlarini oydinlaştiriş; ularning sintaktik rolini aniklaş; frazeologik birliklar tarkibida sözlarning yangi ma'nolari hosil bölişini örganiş va b. F. frazeologik birliklarni ajratiş prinsiplarini, ularni örganiş, tasniflaş va luğatlarda tavsiflaş metodlarini işlab çiqadi. F.da işlab çiqilgan öziga xos, xilma-xil metodlar asosida tilning frazeologik tarkibi turliça: struktursemantik, grammatik, vazifaviyuslubiy asoslarga kura tasnif etiladi. Struktursemantik tasnif prinsipi asosiy hisoblanadi.

F. tilşunoslikning mustaqil tarmoği sifatida 20-a.ning 40-y.larida rus tilşunosligida paydo bölgan. Uning dastlabki şakllanişiga rus olimlari A. A. Potebnya, I. I. Sreznevskiy, A. A. Şaxmatov asarlarida asos solingan bölsa, barqaror (turğun) söz birikmalarini alohida tilşunoslik bölimi — F.da örganiş masalasi 20— 40-y.lardagi öquvmetodik adabiyotlarda — Ye.D.Polivanov, S. Abakumov, L. A. Bulaxovskiy asarlarida kötarib çiqilgan. Ğarbiy Yevropa va Amerika tilşunosligida F. tilşunoslikning alohida bölimi sifatida ajratilmaydi.

Özbek tilşunosligida frazeologiya sohasidagi tadqiqotlar ötgan asrning 50-y.laridan boşlangan. Şu kungaça frazeologizmlar turli jihatlardan örganilgan (Ş. Rahmatullayev, B. Yöldoşev, A. Mamatov va b.), F. böyiça bir neça luğatlar tuzilgan (Ş. Rahmatullayev, M. Sodiqova), yozuvçilardan Abdulla Qodiriy, Abdulla Qahhor, Hamid Olimjon, Oydin, Said Ahmad asarlarining frazeologik tarkibi tadqiq etilgan. 70—80-y.larda Sam-DU qoşida frazeologik tadqiqotlarni muvofiqlaştiruvçi va maxsus töplamlar çiqaruvçi markaz faoliyat kursatgan.

Ad.: Babkin A. M., Russkaya frazeologiya, razvitiye i istoçniki. L., 1970; Vinogradov V. V., Osnovniye ponyatiya russkoy frazeologii kak lingvistiçeskoy dissiplini, v yego knige: Izbranniye trudi, t. 3. Leksikologiya i leksikografiya, M., 1977; Bibliografiçeskiy ukazatel literaturi po voprosam frazeologii, vip. 3—4, Samarkand, 1974—76; Rahmatullayev Ş ., Özbek frazeologiyasining ba'zi masalalari, T., 1966; Rahmatullayev Ş ., Özbektilining izohli frazeologik lugati, T., 1978.

Öroq Lafasov, Nosirjon Oxunov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ФРАЗЕОЛОГИЯ (юн. phrasis — ифода, ибора ва ...логия) — 1) тилшуносликнинг тилнинг фразеологик таркибини (^.Фразеологизм) унинг ҳоз. ҳолатида ва тарихий тараққиётида текширувчи бўлими; 2) муайян тилдаги фразеологизмлар мажмуи.

Тилшунослик бўлими сифатидаги Ф.нинг асосий диққатэътибори фразеологизмлар табиатини ва уларнинг категориал белгиларини ўрганишга, шунингдек, фразеологизмларнинг нутқда қўлланиш қонуниятларини аниқлашга қаратилади. Ф.нинг энг муҳим муаммоси фразеологизмларни нуткда ҳосил қилинадиган (яъни аввалдан тайёр бўлмаган) сўз бирикмаларидан фарклаб, ажратиб олиш ва шу асосда фразеологизмларнинг белгиларини аниклашдир. Идиомафразеологизмлар, фразеологик бирикмалар ва барқарор жумлалар (мақол ва маталлар, гапга тенг бошқа фразеологизмлар) ўртасидаги муайян тафовутларга қараб кўплаб тадқиқотчилар Ф.ни 2 хил: тор ва кенг маънода тушунадилар. Уни кенг маънода тушунилганда, Ф. доирасига мақол ва маталлар, фольклорга хос барқарор жумлалар, баъзи мулоқот шакллари (саломлашиш, хайрлашиш жумлалари) ҳам киритилади. Лекин бу масала, яъни Ф.ни кенг маънода тушуниш масаласи ҳануз мунозарали бўлиб қолмокда.

Ф.нинг асосий вазифалари ёки масалалари: фразеологик таркибнинг изчиллигини аниклаш ва шу муносабат б-н фразеологизмнинг белги(лик) хусусиятини ўрганиш; фразеологизмлар омонимияси, синонимияси, антонимияси, полисемияси ва вариантдорлигини тавсифлаш; фразеологизмлар таркибида қўлланувчи сўзлар ва уларга хос маъноларнинг ўзига хос хусусиятларини аниклаш; фразеологизмларнинг сўз туркумлари б-н ўзаро муносабатларини ойдинлаштириш; уларнинг синтактик ролини аниклаш; фразеологик бирликлар таркибида сўзларнинг янги маънолари ҳосил бўлишини ўрганиш ва б. Ф. фразеологик бирликларни ажратиш принципларини, уларни ўрганиш, таснифлаш ва луғатларда тавсифлаш методларини ишлаб чиқади. Ф.да ишлаб чиқилган ўзига хос, хилма-хил методлар асосида тилнинг фразеологик таркиби турлича: структурсемантик, грамматик, вазифавийуслубий асосларга кура тасниф этилади. Структурсемантик тасниф принципи асосий ҳисобланади.

Ф. тилшуносликнинг мустақил тармоғи сифатида 20-а.нинг 40-й.ларида рус тилшунослигида пайдо бўлган. Унинг дастлабки шаклланишига рус олимлари А. А. Потебня, И. И. Срезневский, А. А. Шахматов асарларида асос солинган бўлса, барқарор (турғун) сўз бирикмаларини алоҳида тилшунослик бўлими — Ф.да ўрганиш масаласи 20— 40-й.лардаги ўқувметодик адабиётларда — Е.Д.Поливанов, С. Абакумов, Л. А. Булаховский асарларида кўтариб чиқилган. Ғарбий Европа ва Америка тилшунослигида Ф. тилшуносликнинг алоҳида бўлими сифатида ажратилмайди.

Ўзбек тилшунослигида фразеология соҳасидаги тадқиқотлар ўтган асрнинг 50-й.ларидан бошланган. Шу кунгача фразеологизмлар турли жиҳатлардан ўрганилган (Ш. Раҳматуллаев, Б. Йўлдошев, А. Маматов ва б.), Ф. бўйича бир неча луғатлар тузилган (Ш. Раҳматуллаев, М. Содиқова), ёзувчилардан Абдулла Қодирий, Абдулла Қаҳҳор, Ҳамид Олимжон, Ойдин, Саид Аҳмад асарларининг фразеологик таркиби тадқиқ этилган. 70—80-й.ларда Сам-ДУ қошида фразеологик тадқиқотларни мувофиқлаштирувчи ва махсус тўпламлар чиқарувчи марказ фаолият курсатган.

Ад.: Бабкин А. М., Русская фразеология, развитие и источники. Л., 1970; Виноградов В. В., Основные понятия русской фразеологии как лингвистической дисциплины, в его книге: Избранные труды, т. 3. Лексикология и лексикография, М., 1977; Библиографический указатель литературы по вопросам фразеологии, вып. 3—4, Самарканд, 1974—76; Раҳматуллаев Ш ., Ўзбек фразеологиясининг баъзи масалалари, Т., 1966; Раҳматуллаев Ш ., Ўзбектилининг изоҳли фразеологик лугати, Т., 1978.

Ўроқ Лафасов, Носиржон Охунов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.