Frazeologiya

Frazeologiya (yunonça «phrasis» — ifoda, ibora va «logos» — ta'limot) — tilşunoslikning turğun söz birikmalari, ya'ni frazeologizmlarni örganadigan bölimi. Şu atama bilan muayyan tildagi barça frazeologik birliklar yiğindisi ham ataladi: masalan, «özbek tili frazeologiyasi» deganda özbek tilidagi turğun iboralar majmui nazarda tutiladi.12

Inglizça Vikipediyaga köra, frazeologiya tarkibidagi sözlarning alohida ma'nolari yiğindisidan kelib çiqmaydigan, ançayin şartli ma'no kasb etgan barqaror iboralarni tadqiq etadi. Bunday birliklar ilmiy adabiyotda frazema yoki frazeologik birlik deb yuritiladi. Rusça Vikipediya frazeologiyani alohida sözlar bilan işlaydigan leksikologiyadan farqlab, uning obyekti bir neça sözdan tuzilgan til birliklari ekanini ta'kidlaydi: kollokatsiyalar, idiomalar, maqol va matallar, nutq klişelari va boşqalar.

ÖzME'ga köra, bu sohaning markaziy masalasi — tayyor holda xotirada saqlanadigan iboralarni nutq jarayonida erkin tuziladigan söz birikmalaridan ajratiş va şu asosda frazeologizmning belgilarini aniqlaşdir. Idiomalar, frazeologik birikmalar hamda maqol, matal kabi gap şaklidagi barqaror birliklar örtasidagi farqlarga qarab, olimlar frazeologiyani tor va keng ma'noda tuşunadilar. Keng talqinda unga maqol va matallar, folklorga xos turğun jumlalar, salomlaşiş va xayrlaşiş kabi muloqot formulalari ham kiritiladi; bu masala hozirgaça munozarali bölib qolmoqda.

ÖzME ma'lumotiça, frazeologiya frazeologizmlarning tabiati va kategorial belgilarini, ularning nutqda qanday qöllanişini örganadi. U frazeologik birliklarning omonimiyasi, sinonimiyasi, antonimiyasi, köp ma'noliligi va variantlarini tavsiflaydi; ibora tarkibidagi sözlarning öziga xos ma'nolarini, frazeologizmlarning söz turkumlari bilan munosabatini va gapdagi sintaktik vazifasini aniqlaydi. Frazeologik birliklarni ajratib oliş, tasniflaş va luğatlarda beriş usullarini işlab çiqiş ham şu sohaning işidir. Tasnif struktur-semantik, grammatik va vazifaviy-uslubiy asoslarda olib boriladi, ulardan struktur-semantik tamoyil asosiy hisoblanadi.

ÖzME'ga köra, frazeologiya tilşunoslikning mustaqil tarmoği sifatida 20-asrning 40-yillarida rus tilşunosligida ajralib çiqqan. Uning ildizlari A. A. Potebnya, I. I. Sreznevskiy va A. A. Şaxmatov asarlariga borib taqaladi, turğun birikmalarni alohida bölimda örganiş ğoyasi esa 1920–1940-yillarda Ye. D. Polivanov, L. A. Bulaxovskiy va boşqalarning işlarida ilgari surilgan. Inglizça Vikipediya bu jarayonni şveytsariyalik tilşunos Şarl Ballining frazeologik birikmalar haqidagi qaraşlari 1930–1940-yillarda rus leksikologiyasiga kirib kelişi bilan boğlaydi; keyinçalik yönaliş Şarqiy Yevropada, 1960-yillar oxiridan Germaniyada, sönggi önyilliklarda esa Buyuk Britaniya va boşqa Ğarbiy Yevropa mamlakatlarida rivojlangan. Yevropa frazeologiya jamiyati (EUROPHRAS) kabi taşkilotlar bu sohadagi xalqaro hamkorlikni muvofiqlaştiradi. ÖzME ilgari Ğarb va Amerika tilşunosligida frazeologiya alohida bölim sifatida ajratilmasligini qayd etgan edi.

ÖzME'ga köra, özbek tilşunosligida bu yönalişdagi izçil tadqiqotlar 20-asrning 50-yillarida boşlangan. Özbek frazeologizmlari Ş. Rahmatullayev, B. Yöldoşev, A. Mamatov va boşqa olimlar tomonidan turli jihatdan örganilgan, Ş. Rahmatullayev va M. Sodiqova frazeologik luğatlar tuzgan. Abdulla Qodiriy, Abdulla Qahhor, Hamid Olimjon, Oydin va Said Ahmad asarlarining frazeologik tarkibi alohida tadqiq qilingan. 1970–1980-yillarda Samarqand davlat universiteti qoşida frazeologik tadqiqotlarni muvofiqlaştiruvçi va maxsus töplamlar naşr etuvçi markaz işlagan.