Freska

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 284–285-b. — ziyouz.com

Freska (ital. fresco — yangi) — rangtasvir asari yaratiş usuli; asarlari yangi nam suvoqqa quriganda yupqa şaffof kalsiy karbonat qatlami hosil qiluvçi suvli yoki ohak suvi qöşilgan böyoklarda işlanadi. Bunda böyoqlar mustahkamlanib, F.ning uzoq saqlanişini ta'minlaydi. Şu usulda yaratilgan rangtasvir asari ham F. deb ataladi. Me'morlik b-n boğliq holda monumental kompozitsiyalar yaratiş imkonini beruvçi F. devoriy rassomlikning asosiy usullaridan. F. uçun suvoq asos bir neça qatlam — 1 kiyem söndirilgan ohak va 2 qism mineral töldiruvçilar (qum, ohak, ğişt yoki sopol kukunlari) dan iborat böladi, ba'zan suvoqni yorilişdan saklaydigan organik moddalar (somon, pökak, kanop va h.k.) qöşiladi. Odatda, ohak b-n kimyoviy reaksiyaga kirişmaydigan böyoklar işlatiladi. F. rang tuslarining barça imkoniyatlarini yuzaga çiqaradi, faqat bunda böyoqlar quriganda öta oqarişini nazarda tutiş kerak. Ösimlik böyoklar quruq suvoqqa yelim yordamida yotqiziladi. F.da lessirovka muhim rol öynaydi, biroq köp böyoq qatlamida rang xiralaşadi va oqaradi. F.dan taşqari quruq suvoqqa işlanadigan rangtasvir usuli (a sekko) ham qadimdan ma'lum bölgan.

F. mil. av. 2ming yilliqdan ma'lum: egey san'atida tarqalgan, antik badiiy madaniyatda yuksak darajada rivojlangan. Milodning dastlabki asrlarida F.ga yaqin bölgan böyama devoriy rasmlar Şarq (Hindiston, Örta Osiyo va b.) xalqlarida yaratila boşlandi. Antik davr ustalari F.ni, odatda, tempera yordamida tugatganlar; bu usul Örta asrlar F.si (Vizantiya, Qad. Rus, Italiya va b.)ga ham xos bölgan. Uyğoniş davrida italiyalik rassomlar (Jotto, Mazaçço, Rafael, Mikelanjelo va b.) ijodida F. yangi taraqqiyot bosqiçiga kötarildi, 16-a.dan tempera qöllanilmagan «sof» F. tarqaldi. 20-a.ning ilğor rassomlari (Italiyada A. Borgonsoni, Meksikada D. Rivera, Rossiyada V.A. Favorskiy va b.) F.da ijod qildi, F. palitrasi köpgina yangi sintetik böyoklar b-n boyidi.

Özbekiston hududida qadimdan quruq suvoqqa işlanadigan F. usuliga yaqin devoriy rasmlar yaratilgan (Afrosiyob devoriy rasmlari va b.), 20-a.dan F. keng tarqaldi. F. san'atining Özbekistonda rivojlanişiga Ç. Ahmarov, N. Kaşina, A. Gan va b. katta hissa qöşdi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ФРЕСКА (итал. fresco — янги) — рангтасвир асари яратиш усули; асарлари янги нам сувоққа қуриганда юпқа шаффоф кальций карбонат қатлами ҳосил қилувчи сувли ёки оҳак суви қўшилган бўёкларда ишланади. Бунда бўёқлар мустаҳкамланиб, Ф.нинг узоқ сақланишини таъминлайди. Шу усулда яратилган рангтасвир асари ҳам Ф. деб аталади. Меъморлик б-н боғлиқ ҳолда монументал композициялар яратиш имконини берувчи Ф. деворий рассомликнинг асосий усулларидан. Ф. учун сувоқ асос бир неча қатлам — 1 кием сўндирилган оҳак ва 2 қисм минерал тўлдирувчилар (қум, оҳак, ғишт ёки сопол кукунлари) дан иборат бўлади, баъзан сувоқни ёрилишдан саклайдиган органик моддалар (сомон, пўкак, каноп ва ҳ.к.) қўшилади. Одатда, оҳак б-н кимёвий реакцияга киришмайдиган бўёклар ишлатилади. Ф. ранг тусларининг барча имкониятларини юзага чиқаради, фақат бунда бўёқлар қуриганда ўта оқаришини назарда тутиш керак. Ўсимлик бўёклар қуруқ сувоққа елим ёрдамида ётқизилади. Ф.да лессировка муҳим роль ўйнайди, бироқ кўп бўёқ қатламида ранг хиралашади ва оқаради. Ф.дан ташқари қуруқ сувоққа ишланадиган рангтасвир усули (а секко) ҳам қадимдан маълум бўлган.

Ф. мил. ав. 2минг йиллиқдан маълум: эгей санъатида тарқалган, антик бадиий маданиятда юксак даражада ривожланган. Милоднинг дастлабки асрларида Ф.га яқин бўлган бўяма деворий расмлар Шарқ (Ҳиндистон, Ўрта Осиё ва б.) халқларида яратила бошланди. Антик давр усталари Ф.ни, одатда, темпера ёрдамида тугатганлар; бу усул Ўрта асрлар Ф.си (Византия, Қад. Русь, Италия ва б.)га ҳам хос бўлган. Уйғониш даврида италиялик рассомлар (Жотто, Мазаччо, Рафаэль, Микеланжело ва б.) ижодида Ф. янги тараққиёт босқичига кўтарилди, 16-а.дан темпера қўлланилмаган «соф» Ф. тарқалди. 20-а.нинг илғор рассомлари (Италияда А. Боргонцони, Мексикада Д. Ривера, Россияда В.А. Фаворский ва б.) Ф.да ижод қилди, Ф. палитраси кўпгина янги синтетик бўёклар б-н бойиди.

Ўзбекистон ҳудудида қадимдан қуруқ сувоққа ишланадиган Ф. усулига яқин деворий расмлар яратилган (Афросиёб деворий расмлари ва б.), 20-а.дан Ф. кенг тарқалди. Ф. санъатининг Ўзбекистонда ривожланишига Ч. Аҳмаров, Н. Кашина, А. Ган ва б. катта ҳисса қўшди.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.