Funksiya
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 304-b. — ziyouz.com
Funksiya (lot. functio — bajariş, amalga oşiriş) (tilşunoslikda) — muayyan til, til birligi, lisoniy şaklning u yoki bu vazifani bajariş qobiliyati; tilning kişilik jamiyatidagi roli, vazifasi; til tizimining barça sathlarida uning birliklari örtasidagi boğliqlik yoki munosabatlar. Til birligi F.sini belgilaş uning muayyan til (til tizimi) dagi rolini aniqlaşni közda tutadi, mas, gapda kommunikativ (biror narsa, voqea haqida xabar beriş) va nominativ (uşbu voqeani ataş) F.lar ajratilişi mumkin. Har bir til birligi ma'lum maqsad uçun xizmat qiladi, ya'ni muayayn F.ni (vazifani) bajaradi, şuning uçungina boşqa til birligidan farq kilgan holda mavjud böladi. Til birliklarining köplab F.lari — öxşatiş, ajratiş, farqlaş F.lari ajratiladi; ana şu F.larga muvofiq ravişda til birliklarining özlari ham farqlanadi, ajratiladi. Mac, fonema turli söz va morfemalarni farklaş yoki ular orasiga çegara qöyiş uçun xizmat qiladi.
F.lar nafaqat til birliklarini, balki tilning özini tizim sifatida tavsiflaşda ham örganiladi. Tilning asosiy F.lari: kommunikativ (muomala, aloqa qiliş F.si), biliş, aks ettiriş, şakllantiriş, aloqa örnatiş, nominativ (borlikdagi narsa va hodisalarni nomlaş, ataş), ekspressiv (ifoda, bayon F.si), apellyativ (murojaat, undaş, da'vat F.si) va b. Til F.lari qatorida uning sathiy F.lari — fonologik, morfologik va b. F.lari ham körsatiladi. Funksional nuqtai nazardan til tizimi köp ölçovli tuzilma bölib, uning namoyon böliş şakllari (oğzaki va yozma til), ijtimoiy maqsadvazifasi (adabiy til, ijtimoiy guruxlar tillari, argo va b.), estetik yunalganligi (poetik til) va b. jihatlari farklanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФУНКЦИЯ (лот. functio — бажариш, амалга ошириш) (тилшуносликда) — муайян тил, тил бирлиги, лисоний шаклнинг у ёки бу вазифани бажариш қобилияти; тилнинг кишилик жамиятидаги роли, вазифаси; тил тизимининг барча сатҳларида унинг бирликлари ўртасидаги боғлиқлик ёки муносабатлар. Тил бирлиги Ф.сини белгилаш унинг муайян тил (тил тизими) даги ролини аниқлашни кўзда тутади, мас, гапда коммуникатив (бирор нарса, воқеа ҳақида хабар бериш) ва номинатив (ушбу воқеани аташ) Ф.лар ажратилиши мумкин. Ҳар бир тил бирлиги маълум мақсад учун хизмат қилади, яъни муаяйн Ф.ни (вазифани) бажаради, шунинг учунгина бошқа тил бирлигидан фарқ килган ҳолда мавжуд бўлади. Тил бирликларининг кўплаб Ф.лари — ўхшатиш, ажратиш, фарқлаш Ф.лари ажратилади; ана шу Ф.ларга мувофиқ равишда тил бирликларининг ўзлари ҳам фарқланади, ажратилади. Mac, фонема турли сўз ва морфемаларни фарклаш ёки улар орасига чегара қўйиш учун хизмат қилади.
Ф.лар нафақат тил бирликларини, балки тилнинг ўзини тизим сифатида тавсифлашда ҳам ўрганилади. Тилнинг асосий Ф.лари: коммуникатив (муомала, алоқа қилиш Ф.си), билиш, акс эттириш, шакллантириш, алоқа ўрнатиш, номинатив (борликдаги нарса ва ҳодисаларни номлаш, аташ), экспрессив (ифода, баён Ф.си), апеллятив (мурожаат, ундаш, даъват Ф.си) ва б. Тил Ф.лари қаторида унинг сатҳий Ф.лари — фонологик, морфологик ва б. Ф.лари ҳам кўрсатилади. Функционал нуқтаи назардан тил тизими кўп ўлчовли тузилма бўлиб, унинг намоён бўлиш шакллари (оғзаки ва ёзма тил), ижтимоий мақсадвазифаси (адабий тил, ижтимоий гурухлар тиллари, арго ва б.), эстетик йуналганлиги (поэтик тил) ва б. жиҳатлари фаркланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.