Funksiya (tilşunoslik)

Funksiya (lotinça «functio» — «bajariş, amalga oşiriş») — tilşunoslikda til, til birligi yoki lisoniy şaklning u yoki bu vazifani bajariş qobiliyati; tilning jamiyatdagi roli; şuningdek, til tizimining barça sathlarida birliklar örtasidagi boğlanişlar. ÖzME'ga köra, til birligining funksiyasini aniqlaş uning til tizimidagi örnini belgilaş demakdir. Rusça Vikipediyaga köra, bu atama bu yerda «vazifa», «rol» yoki «obyekt bajaradigan iş» ma'nosida qöllanadi, tilning barça funksiyalari esa muloqot jarayonida yuzaga çiqadi.12

ÖzME'ga köra, har bir til birligi ma'lum maqsadga xizmat qiladi va aynan şu vazifasi tufayli boşqa birliklardan farqlanib, mustaqil mavjud böladi. Masalan, gapda kommunikativ funksiya (voqea haqida xabar beriş) va nominativ funksiya (şu voqeani ataş) ajratiladi. Fonema turli söz va morfemalarni bir-biridan farqlaş yoki ular orasiga çegara qöyiş vazifasini bajaradi. Til birliklarining öxşatiş, ajratiş va farqlaş funksiyalari ham körsatiladi; birliklarning özi aynan şu funksiyalarga qarab tasniflanadi. Til sathlariga köra fonologik, morfologik, sintaktik va boşqa funksiyalar ham ajratiladi.

Funksiyalar faqat alohida birliklarni emas, tilni yaxlit tizim sifatida tavsiflaşda ham örganiladi. ÖzME tilning asosiy funksiyalari qatorida kommunikativ (aloqa, muomala), biliş, aks ettiriş, fikrni şakllantiriş, aloqa örnatiş, nominativ (borliqdagi narsa va hodisalarni nomlaş), ekspressiv (his-tuyğuni ifodalaş) va apellyativ (murojaat qiliş, undaş) funksiyalarni sanaydi.

Rusça Vikipediyaga köra, tilning uçta eng asosiy funksiyasi — kommunikativ (axborot uzatiş), kognitiv yoki gnoseologik (axborotni olib, saqlaş va uzatiş) hamda akkumulyativ (bilimni töplaş va saqlaş). Fransuz tilşunosi Andre Martine kommunikativ, fikrni şakllantiruvçi va ekspressiv funksiyalarni ajratgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, Roman Yakobson nutqiy muloqot aktining har bir omiliga bitta funksiyani moslab, oltita funksiyadan iborat model taklif qilgan; bunda u Karl Byulerning «organon» modeliga tayangan va unga poetik, fatik hamda metalingvistik funksiyalarni qöşgan. Referensial funksiya kontekstga, ya'ni xabar qilinayotgan vaziyatga yönalgan. Emotiv funksiya sözlovçining içki holatini ifodalaydi va undovlarda yaqqol körinadi. Konativ funksiya tinglovçiga qaratilgan bölib, undalma va buyruq gaplarda namoyon böladi. Fatik funksiya aloqani boşlaş, uzmay turiş yoki yakunlaş uçun xizmat qiladi — salomlaşiş va ob-havo haqidagi gap-söz bunga misol. Metalingvistik funksiyada til öz-özini izohlaş uçun qöllanadi, poetik funksiya esa e'tiborni xabarning öziga, uning şakliga qaratadi; u şe'riyat va şiorlarda ustun böladi.

ÖzME'ga köra, funksional nuqtai nazardan til köp ölçovli tuzilma sifatida qaraladi. Unda namoyon böliş şakllari (oğzaki va yozma nutq), ijtimoiy vazifasi (adabiy til, ijtimoiy guruhlar tili, argo va boşqalar) hamda estetik yönalişi (poetik til) kabi jihatlar ajratiladi.