Futbol
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 312–314-b. — ziyouz.com
Futbol (ing. foot — oyoq, ball — töp) — sport öyini, 2 darvoza (7,32x2,44 m) li maxsus maydon (90—120 x 45— 90) da töp b-n jamoa bölib öynaladi. F. töpining oğirligi 410—450 g, aylana diametrining uz. 68—70 sm, öyinning asosiy vaqti 90 min. (45 min.dan 2 bölim, 12—15 min. tanaffus). Maydonda ikkala jamoada 11 kişidan böladi. Öyindan maqsad raqib darvozasiga töpni oyoq yoki gavda qismlari b-n (qöldan taşqari) kiritişdan iborat. Faqat darvozabonlargina qöl b-n öynaşi mumkin (jarima maydonçasida).
F.ga öxşaş öyinlar mil. av. Misr va Şarq mamlakatlarida ma'lum bölgan, keyin Yevropaga ötgan. 1848 y.da Buyuk Britaniyadagi Kembrij un-ti öqituvçilari F.ning dastlabki zamonaviy qoidalarini işlab çiqişgan. 1857 y.da şu mamlakatdagi Şeffild ş.da ilk F. klubi taşkil etilgan. 1863 y.da Angliya F. uyuşmasi tuzilib, F. qoidalari tasdiqlangan. 18-a.ning oxiri — 19-a. ning boşlarida Yevropa va Jan. Amerika davlatlarida ham F. uyuşmalari taşkil kilindi. 1896 y. F. olimpiada öyinlari dasturiga kiritildi. 1904 y.da xalkaro futbol federatsiyasi —FIFA tuziddi. F. Braziliya, Germaniya, Italiya, Argentina, Buyuk Britaniya kabi davlatlarda keng rivojlangan. Pele, Maradona, F. Bekkenbauer, L. Yaşin, 3. Zidan, R. Ronaldo va boşqa F.çilar bu öyinning jahonda ommaviylaşişiga hissa qöşişdi.
Özbekistonda 20-a. boşlaridan zamonaviy F. qoidalari asosida öyinlar ötkazilgan. 1912 y.da Qöqonda birinçi F. jamoasi tuzildi. Keyinroq Fargona, Samarqand, Toşkent, Andijon, Namangan ş.larida ham F. jamoalari paydo böldi. 20-a.ning 20-y.laridan mamlakatimizda turli toifadagi musobaqalar (1937 y.dan Özbekiston birinçiligi) muntazam ravişda ötkazila boşlandi. 1956 y.da Toşkentda «Paxtakor» jamoasining taşkil etilişi va şu nomdagi stadion qurilişi respublikada F.ning rivojlanişiga turtki böldi. 20-a.ning 80-y.laridan Özbekistonda F.çilarning yangi avlodini tarbiyalaşga kirişildi. M. Qosimov, I. Şkvirin, A. Abduraimov, M. Şatskix Özbekistondagina emas, Osiyo va b. qitalarda ham nom qozondilar.
1959 y.da taşkil etilgan Özbekiston futbol federatsiyasi 1992 y.da (keyin 2001 y.da) qayta röyxatdan ötdi. 1992 y.dan F. böyiça Özbekiston milliy çempionati va kubogi, turli toifadagi musobaqalar ötkazib kelinyapti, F. jamoalarining xalkaro uçraşuvlarda iştirok etişi ta'minlanayapti. Vazirlar Mahkamasining «Özbekiston Respublikasida futbolni yanada rivojlantiriş tadbirlari töğrisida» (1993 y. 18 mart) hamda «Özbekistonda futbolni rivojlantirişning taşkiliy asoslari va prinsiplarini tubdan takomillaştiriş çoratadbirlari töğrisida» (1996 y. 17 yanv.)gi qarorlari F.dagi yutukdarga zamin yaratdi. Farğonaning «Neftçi» klubi MDH kubogining finaliga çiqdi (1994), «Paxtakor» klubi Osiyo çempionlar ligasi yarim finalida öynadi (2003, 2004), mamlakat yoşlar terma jamoasi jahon çempionati final bosqiçida qatnaşdi (2003), Özbekiston milliy terma jamoasi Osiyo öyinlari (1994) va AfrikaOsiyo öyinlari (2003) ğolibi böldi. Hoz. kunda Özbekistonda 36 ta (oliy va birinçi ligada) professional klub bor (2004). 2ligada 196 ta jamoa şunday makomga erişiş uçun mamlakat birinçiligida qatnaşyapti. F. klublari qoşida 18 ta F. internat maktablari, kollejlari faoliyat körsatyapti, ularda 2000 dan ziyod öquvçi şuğullanadi. Şuningdek, F.ga ixtisoslaşgan bolalarösmirlar sport maktablari işi yaxşilandi. F. universiada, «Barkamol avlod» va «Umid nihollari» musobaqalari dasturlaridan urin olgan. Bolalarösmirlar örtasida respublikada ötkaziladigan «Futbol ğunçasi» musobaqalarida 692 jamoada 13840, «Futbolimiz kelajagi» musobaqalarida 15035 jamoada 300700 öyinçi iştirok etdi (2004). Ayollar örtasida ötkazilayotgan Özbekiston çempionati va kubogi musobaqalarida Andijonning «Andijanka», Namanganning «Gulbahor», Qarşining «Sevinç» jamoalari yetakçilik qilib keladi. Faxriy F.çilar örtasida ham muntazam ravişda musobaqalar uyuştiriladi. Jismoniy qobiliyati çeklangan F.çilar örtasida Toşkentning «Matonat» jamoasi (hoz. «Baynalmilal») jahon kubogini qölga kiritgan (1991). Hoz. kunda respublikada 362 ta stadion, 7113 ta F. maydoni mavjud, 460658 kişi (ulardan 4642 nafari ayollar) F. bilan şuğullanadi, 1916 nafar murabbiy faoliyat körsatadi (2004). «Özbekiston futboli» (Toşkent), «FutbolEkspress» (Andijon), «Asr futboli» (Namangan), «Inter futbol» (Kosonsoy), «Boks plyus futbol» (Toşkent) kabi ixtisoslaşgan gaz.lar çiqib turibdi. S. Arutyunov, Ye. Valitskiy, A. Keller, M. Akbarov, R. Akramov, Yu. Sarkisyan, M. Rahimov kabi murabbiylarning özbek F. i ravnaqida xizmati katta. I. Toşmuhamedov, A. Imomxöjayev, B. Belozyorov, N. Rizametov, B. Haydarov singari tajribali hakamlar işini davom ettirayotgan R. Ermatov va I. Kutsillo rasmiy nufuzli xalqaro musobaqalarni boşqarişdi. F.ning turlaridan biri minifutbol (futzal) dir. Maydonining ölçami 28—40 x 16—20 m, darvozasining ölçami 3x2 m, töpining oğirligi 400—600 g, aylana diametrining uz. 60—62 sm, öyinning sof vaqgi 40 min. (20 min.dan 2 budim), jamoalar musobakalarda 12 tadan F.çini röyxatga kiritişadi, maydonga çiqqan ikkala jamoada ham 5 tadan F.çi (bittadan darvozabon) qatnaşadi. MiniF. böyiça jahon çempionati 1989 y.dan, Osiyo çempionati 1998 y.dan boşlab ötkaziladi. Özbekiston miniF. çempionati 1997 y.dan boşlangan. Murabbiy R. Abdiyev boşçiligidagi Özbekiston miniF. jamoasi Osiyo çempionatida 2örinni egallagan (2001, Tehron). Uşbu jamoada A. Nurmatov, A. Korolyov, F. Qudratov singari F.çilar mahoratlarini körsatişgan. Özbekistonda 4244 ta miniF.ga moye maydon bor, 3235 kişi F.ning şu turi b-n şuğullanadi (2004).
Futbol böyiça jahon çempionlari
Yil Çempion
1930 Urugvay
1934 Italiya
1938 Italiya
1950 Urugvay
1954 GFR
1958 Braziliya
1962 Braziliya
1966 Angliya
1970 Braziliya
1974 GFR
1978 Argentina
1982 Italiya
1986 Argentina
1990 GFR
1994 Braziliya
1998 Fransiya
2002 Braziliya
Futbol buyiça Osiyo öiinlari çempionlari
Yil Çempion
1954 Xitoy
1958 Xitoy
1962 Hindiston
1966 Birma
1970 Birma va Koreya Resp.
1974 Eron
1978 KXDR va Koreya Resp.
1982 Eron
1986 Koreya Respublikasi
1990 Xitoy
1994 Uzbekistan
1998 Eron
2002 Eron
Ad.: Planeta futbola, M., 2002; Safarov V. A., Matç dlinoyu v 40 let, T., 1996; Imomxöjayev A., Futbol — quvonçim, dardim, faxrim, T., 1996; Pravila igri v futbol, T., 2002.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФУТБОЛ (инг. foot — оёқ, ball — тўп) — спорт ўйини, 2 дарвоза (7,32x2,44 м) ли махсус майдон (90—120 х 45— 90) да тўп б-н жамоа бўлиб ўйналади. Ф. тўпининг оғирлиги 410—450 г, айлана диаметрининг уз. 68—70 см, ўйиннинг асосий вақти 90 мин. (45 мин.дан 2 бўлим, 12—15 мин. танаффус). Майдонда иккала жамоада 11 кишидан бўлади. Ўйиндан мақсад рақиб дарвозасига тўпни оёқ ёки гавда қисмлари б-н (қўлдан ташқари) киритишдан иборат. Фақат дарвозабонларгина қўл б-н ўйнаши мумкин (жарима майдончасида).
Ф.га ўхшаш ўйинлар мил. ав. Миср ва Шарқ мамлакатларида маълум бўлган, кейин Европага ўтган. 1848 й.да Буюк Британиядаги Кембриж ун-ти ўқитувчилари Ф.нинг дастлабки замонавий қоидаларини ишлаб чиқишган. 1857 й.да шу мамлакатдаги Шеффилд ш.да илк Ф. клуби ташкил этилган. 1863 й.да Англия Ф. уюшмаси тузилиб, Ф. қоидалари тасдиқланган. 18-а.нинг охири — 19-а. нинг бошларида Европа ва Жан. Америка давлатларида ҳам Ф. уюшмалари ташкил килинди. 1896 й. Ф. олимпиада ўйинлари дастурига киритилди. 1904 й.да халкаро футбол федерацияси —ФИФА тузидди. Ф. Бразилия, Германия, Италия, Аргентина, Буюк Британия каби давлатларда кенг ривожланган. Пеле, Марадона, Ф. Беккенбауэр, Л. Яшин, 3. Зидан, Р. Роналдо ва бошқа Ф.чилар бу ўйиннинг жаҳонда оммавийлашишига ҳисса қўшишди.
Ўзбекистонда 20-а. бошларидан замонавий Ф. қоидалари асосида ўйинлар ўтказилган. 1912 й.да Қўқонда биринчи Ф. жамоаси тузилди. Кейинроқ Фаргона, Самарқанд, Тошкент, Андижон, Наманган ш.ларида ҳам Ф. жамоалари пайдо бўлди. 20-а.нинг 20-й.ларидан мамлакатимизда турли тоифадаги мусобақалар (1937 й.дан Ўзбекистон биринчилиги) мунтазам равишда ўтказила бошланди. 1956 й.да Тошкентда «Пахтакор» жамоасининг ташкил этилиши ва шу номдаги стадион қурилиши республикада Ф.нинг ривожланишига туртки бўлди. 20-а.нинг 80-й.ларидан Ўзбекистонда Ф.чиларнинг янги авлодини тарбиялашга киришилди. М. Қосимов, И. Шквирин, А. Абдураимов, М. Шацких Ўзбекистондагина эмас, Осиё ва б. қитьаларда ҳам ном қозондилар.
1959 й.да ташкил этилган Ўзбекистон футбол федерацияси 1992 й.да (кейин 2001 й.да) қайта рўйхатдан ўтди. 1992 й.дан Ф. бўйича Ўзбекистон миллий чемпионати ва кубоги, турли тоифадаги мусобақалар ўтказиб келиняпти, Ф. жамоаларининг халкаро учрашувларда иштирок этиши таъминланаяпти. Вазирлар Маҳкамасининг «Ўзбекистон Республикасида футболни янада ривожлантириш тадбирлари тўғрисида» (1993 й. 18 март) ҳамда «Ўзбекистонда футболни ривожлантиришнинг ташкилий асослари ва принципларини тубдан такомиллаштириш чоратадбирлари тўғрисида» (1996 й. 17 янв.)ги қарорлари Ф.даги ютукдарга замин яратди. Фарғонанинг «Нефтчи» клуби МДҲ кубогининг финалига чиқди (1994), «Пахтакор» клуби Осиё чемпионлар лигаси ярим финалида ўйнади (2003, 2004), мамлакат ёшлар терма жамоаси жаҳон чемпионати финал босқичида қатнашди (2003), Ўзбекистон миллий терма жамоаси Осиё ўйинлари (1994) ва АфрикаОсиё ўйинлари (2003) ғолиби бўлди. Ҳоз. кунда Ўзбекистонда 36 та (олий ва биринчи лигада) профессионал клуб бор (2004). 2лигада 196 та жамоа шундай макомга эришиш учун мамлакат биринчилигида қатнашяпти. Ф. клублари қошида 18 та Ф. интернат мактаблари, коллежлари фаолият кўрсатяпти, уларда 2000 дан зиёд ўқувчи шуғулланади. Шунингдек, Ф.га ихтисослашган болаларўсмирлар спорт мактаблари иши яхшиланди. Ф. универсиада, «Баркамол авлод» ва «Умид ниҳоллари» мусобақалари дастурларидан урин олган. Болаларўсмирлар ўртасида республикада ўтказиладиган «Футбол ғунчаси» мусобақаларида 692 жамоада 13840, «Футболимиз келажаги» мусобақаларида 15035 жамоада 300700 ўйинчи иштирок этди (2004). Аёллар ўртасида ўтказилаётган Ўзбекистон чемпионати ва кубоги мусобақаларида Андижоннинг «Андижанка», Наманганнинг «Гулбаҳор», Қаршининг «Севинч» жамоалари етакчилик қилиб келади. Фахрий Ф.чилар ўртасида ҳам мунтазам равишда мусобақалар уюштирилади. Жисмоний қобилияти чекланган Ф.чилар ўртасида Тошкентнинг «Матонат» жамоаси (ҳоз. «Байналмилал») жаҳон кубогини қўлга киритган (1991). Ҳоз. кунда республикада 362 та стадион, 7113 та Ф. майдони мавжуд, 460658 киши (улардан 4642 нафари аёллар) Ф. билан шуғулланади, 1916 нафар мураббий фаолият кўрсатади (2004). «Ўзбекистон футболи» (Тошкент), «ФутболЭкспресс» (Андижон), «Аср футболи» (Наманган), «Интер футбол» (Косонсой), «Бокс плюс футбол» (Тошкент) каби ихтисослашган газ.лар чиқиб турибди. С. Арутюнов, Е. Валицкий, А. Келлер, М. Акбаров, Р. Акрамов, Ю. Саркисян, М. Раҳимов каби мураббийларнинг ўзбек Ф. и равнақида хизмати катта. И. Тошмуҳамедов, А. Имомхўжаев, Б. Белозёров, Н. Ризаметов, Б. Ҳайдаров сингари тажрибали ҳакамлар ишини давом эттираётган Р. Эрматов ва И. Куцилло расмий нуфузли халқаро мусобақаларни бошқаришди. Ф.нинг турларидан бири минифутбол (футзал) дир. Майдонининг ўлчами 28—40 х 16—20 м, дарвозасининг ўлчами 3x2 м, тўпининг оғирлиги 400—600 г, айлана диаметрининг уз. 60—62 см, ўйиннинг соф вақги 40 мин. (20 мин.дан 2 будим), жамоалар мусобакаларда 12 тадан Ф.чини рўйхатга киритишади, майдонга чиққан иккала жамоада ҳам 5 тадан Ф.чи (биттадан дарвозабон) қатнашади. МиниФ. бўйича жаҳон чемпионати 1989 й.дан, Осиё чемпионати 1998 й.дан бошлаб ўтказилади. Ўзбекистон миниФ. чемпионати 1997 й.дан бошланган. Мураббий Р. Абдиев бошчилигидаги Ўзбекистон миниФ. жамоаси Осиё чемпионатида 2ўринни эгаллаган (2001, Теҳрон). Ушбу жамоада А. Нурматов, А. Королёв, Ф. Қудратов сингари Ф.чилар маҳоратларини кўрсатишган. Ўзбекистонда 4244 та миниФ.га мое майдон бор, 3235 киши Ф.нинг шу тури б-н шуғулланади (2004).
Футбол бўйича жаҳон чемпионлари
Йил Чемпион
1930 Уругвай
1934 Италия
1938 Италия
1950 Уругвай
1954 ГФР
1958 Бразилия
1962 Бразилия
1966 Англия
1970 Бразилия
1974 ГФР
1978 Аргентина
1982 Италия
1986 Аргентина
1990 ГФР
1994 Бразилия
1998 Франция
2002 Бразилия
Футбол буйича Осиё ўиинлари чемпионлари
Йил Чемпион
1954 Хитой
1958 Хитой
1962 Ҳиндистон
1966 Бирма
1970 Бирма ва Корея Респ.
1974 Эрон
1978 КХДР ва Корея Респ.
1982 Эрон
1986 Корея Республикаси
1990 Хитой
1994 Узбекистан
1998 Эрон
2002 Эрон
Ад.: Планета футбола, М., 2002; Сафаров В. А., Матч длиною в 40 лет, Т., 1996; Имомхўжаев А., Футбол — қувончим, дардим, фахрим, Т., 1996; Правила игры в футбол, Т., 2002.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.