Futbol
SaqlaşÖqiş: 3 daqiqa
Futbol (inglizça foot — «oyoq» va ball — «töp») — ikki jamoa töpni asosan oyoq bilan urib, uni raqib darvozasiga kiritiş uçun bellaşadigan sport öyini. Inglizça Vikipediyaga köra, dunyoning 200 dan ortiq mamlakatida taxminan 250 million kişi futbol öynaydi va u Yer yuzidagi eng ommabop sport turi hisoblanadi.1234
Öyin qoidalari
13Har bir jamoada maydonga 11 nafar öyinçi, şu jumladan bitta darvozabon çiqadi. ÖzME'ga köra, darvozaning kengligi 7,32 metr, balandligi 2,44 metr, maydonning uzunligi 90–120 metr, eni esa 45–90 metr oraliğida böladi. Töpning oğirligi 410–450 gramm, aylanasi 68–70 santimetr. Öyinning asosiy vaqti 90 daqiqa bölib, u 45 daqiqalik ikki bölimdan va ular orasidagi tanaffusdan iborat.
Öyinçilar töpni qöldan boşqa istalgan a'zo — oyoq, boş, kökrak bilan boşqarişi mumkin. Faqat darvozabon öz jarima maydonçasi içida töpni qöl bilan uşlaşga haqli. Inglizça Vikipediyaga köra, öyin qoidalari 1863-yildan buyon amalda bölib, 1886-yildan ularni Xalqaro futbol assotsiatsiyalari kengaşi (IFAB) yuritib keladi. Natija teng bölsa, musobaqa nizomiga qarab durang qayd etiladi yoki qöşimça vaqt va penaltilar seriyasi tayinlanadi.
Tarixi
13ÖzME'ga köra, futbolga öxşaş öyinlar qadimdayoq Misr va Şarq mamlakatlarida ma'lum bölgan, keyinroq Yevropaga tarqalgan. Zamonaviy futbol Buyuk Britaniyada şakllangan: 1848-yilda Kembrij universiteti öqituvçilari ilk qoidalarni tuzgan, 1857-yilda Şeffild şahrida birinçi futbol klubi taşkil topgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1863-yil oktabrda Londonda Angliya futbol assotsiatsiyasi tuzilgan va u şu yili öyinning birinçi töliq qoidalarini e'lon qilgan; «assotsiatsiya futboli» atamasi aynan şundan kelib çiqqan va bu öyinni regbidan ajratiş uçun qöllangan.
Xalqaro futbol federatsiyasi — FIFA 1904-yilda Parijda taşkil etilgan; inglizça Vikipediyaga köra, unga hozir 211 milliy federatsiya a'zo. Asosiy xalqaro musobaqa — jahon çempionati 1930-yildan beri, uruş yillaridan taşqari, har tört yilda ötkaziladi. Inglizça Vikipediyaga köra, 2026-yilgaça bölib ötgan 23 ta çempionatda sakkiz terma jamoa ğolib bölgan: Braziliya beş marta, Germaniya va Italiya tört martadan, Argentina uç marta, Fransiya, Ispaniya va Urugvay ikki martadan, Angliya bir marta. 2026-yilgi çempionatda finalda Argentinani yengib, Ispaniya ikkinçi bor jahon çempioni bölgan.
ÖzME futbolning jahonda ommalaşişiga hissa qöşgan öyinçilar sifatida Pele, Maradona, Frans Bekkenbauer, Lev Yaşin, Zinedin Zidan va Ronaldoni tilga oladi.
Özbekistonda futbol
13ÖzME'ga köra, Özbekistonda zamonaviy qoidalar asosidagi futbol 20-asr boşlarida paydo bölgan: 1912-yilda Qöqonda birinçi jamoa tuzilgan, keyin Farğona, Samarqand, Toşkent, Andijon va Namanganda ham jamoalar vujudga kelgan. 1937-yildan respublika birinçiligi muntazam ötkazila boşlagan. 1956-yilda Toşkentda «Paxtakor» jamoasi taşkil etilgani va şu nomdagi stadion qurilgani futbol rivojiga katta turtki bergan. ÖzME'ga köra, Mirjalol Qosimov, Igor Şkvirin, A. Abduraimov va Maksim Şatskix kabi öyinçilar mamlakat taşqarisida ham tanilgan.
Özbekiston futbol federatsiyasi 1959-yilda taşkil topgan. Mustaqillikdan keyin, 1992-yildan, mamlakat çempionati va kubogi ötkaziladi. Inglizça Vikipediyaga köra, federatsiya 1994-yilda Osiyo futbol konfederatsiyasi va FIFA a'zoligiga qabul qilingan, şu yili terma jamoa Yaponiyada bölib ötgan Osiyo öyinlarida oltin medalni qölga kiritgan. ÖzME'ga köra, Farğonaning «Neftçi» klubi 1994-yilda MDH kubogi finaliga çiqqan, «Paxtakor» 2003 va 2004-yillarda Osiyo çempionlar ligasining yarim finalida öynagan. Inglizça Vikipediyaga köra, terma jamoa 2011-yilda ilk bor Osiyo kubogining yarim finaliga yetgan, 2026-yilda esa tarixda birinçi marta jahon çempionatiga yöllanma olib, bunday natijaga erişgan ilk Markaziy Osiyo mamlakati bölgan.
Turlari
13Futbolning bir neça turi mavjud. Ulardan biri — mini-futbol (futzal): ÖzME'ga köra, u kiçik maydonda, 3x2 metrli darvozalar bilan öynaladi, maydonda har jamoadan beş nafar öyinçi bölib, öyin vaqti 40 daqiqa. Bu tur böyiça jahon çempionati 1989-yildan, Osiyo çempionati 1998-yildan ötkaziladi. Özbekistonning mini-futbol terma jamoasi 2001-yilda Tehronda Osiyo çempionatida ikkinçi örinni egallagan. Özbekça Vikipediya plyaj futboli va hovli futbolini ham alohida turlar sifatida sanaydi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Futbol // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3371 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAFutbol. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3371
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3371
Manbalar
5 ta manba- 1Özbekça Vikipediya: Futboluz.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Association footballen.wikipedia.org
- 3Inglizça Vikipediya: FIFA World Cupen.wikipedia.org
- 4Inglizça Vikipediya: Uzbekistan national football teamen.wikipedia.org
- 5ÖzME, 9-jild, 312–314-b.manbaa.uz · ÖzME, 9-jild, 312–314-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.