Qöqon

Qöqon — Özbekiston Farğona viloyatidagi şahar, Farğona vodiysining janubi-ğarbiy çekkasida joylaşgan. U Qöqon xonligining poytaxti bölgan.

Şaharning yoşi haqida 2 ming yildan ziyod degan taxmin bor. Arxeologik tadqiqotlar (Möyi Muborak, Tepaqörğon, Eskiqörğon) şahar hududida qadimgi izlarni, 2000 yillik madaniy qatlamni aniqlagan. Dastlabki yozma ma'lumotlar 10-asrga oid: Istaxriy va Ibn Havqal asarlarida şahar „Havokand“ (Hökand) şaklida tilga olingan. Nomning kelib çiqişi haqida turli taxminlar mavjud: „gözal“, „şamol şahri“, „balandlikdagi şahar“, „hular şahri“ va boşqalar. Şahar Hindiston va Xitoyga boradigan karvon yölida joylaşgan, 13-asrda möğullar uni vayron qilgan.

Qöqon xonligi 1709-yilda taşkil topgan. Özbekça manbaga köra, 1711-yilda Eskiqörğon örnida hozirgi şaharga asos solingan, 1732-yilda Abdurahimbiy uni xonlik poytaxtiga aylantirgan. Rus manbasida esa Abdurahim şaharni taxminan 1732-yilda asos solgan deyiladi, quriliş Şohruh davrida boşlangan deb yoziladi. 1740-yilda Abdukarimbiy şaharni yangi devor bilan öratgan; 1745—1747-yillarda junğorlar Qöqonni qamal qilgan, ammo duşman quvib çiqarilgan. Norbötabiy (1766/1770—1798) davrida şahar savdo va hunarmandçilik markaziga aylangan, Umarxon va Muhammad Alixon davrida fan, adabiyot va san'at markazi bölgan. Şahar 12 darvozali devor bilan öralgan; devor qurilişi 1842—1843-yillarda tugallangan.

Rossiya qöşinlari xonlikni bosib olgaç, şahar Turkiston general-gubernatorligi tarkibiga kirgan; Wikipedia maqolalarida bu voqea 1876-yil (özbekça va rusça) va 1883-yil (inglizça) deb körsatilgan. 1917-yil kuzida Qöqonda „Turkiston muhtoriyati“ e'lon qilindi; 1918-yil fevralda u bolşeviklar tomonidan bostirildi, maqolalarda 10 mingdan ziyod kişi halok bölgani aytiladi (inglizça manbada voqea sanasi 1918-yil sentyabr deyilgan).

Şahar Söx daryosining quyi oqimida joylaşgan. U Toşkentdan 228 km janubi-şarqda, Andijondan 115 km, Farğonadan 88 km ğarbda joylaşgan. Qöqon Farğona vodiysiga kiradigan ikki asosiy yöl — Toşkent tomon toğ yöli va Xöjand orqali ğarbiy yöl — kesişgan joyda turadi va vodiyning asosiy transport tugunidir.

Özbekça maqolaga köra, aholisi 2025-yilda 314 484 kişi; inglizça maqolada 2022-yilda taxminan 322 100 kişi deyilgan.

Qöqon qadimdan hunarmandçilik markazi bölgan: misgarlik, zargarlik, kulolçilik, qoğozgarlik, döppiçilik, kaştaçilik va boşqa kasblar rivojlangan. A. P. Fedçenko (1871) ta'riflaşiça, Örta Osiyodagi eng sifatli qoğoz Qöqonda işlab çiqarilgan. 19-asr oxiri — 20-asr boşlarida paxta tozalaş, yoğ-moy va boşqa zavodlar qurilgan. Hozirgi kunda şaharda öğit, kimyo mahsulotlari, maşinasozlik, paxta va oziq-ovqat mahsulotlari işlab çiqariladi.

Qöqon şoirlar va san'atkorlar şahri sifatida tanilgan. Umarxon „Amiriy“ taxallusi bilan şe'r yozgan, uning davrida şaharda 70 dan ortiq şoir ijod qilgan; Nodira, Muqimiy, Furqat, Hamza, Abdulla Qahhor kabi ijodkorlar bu şahar bilan boğliq. 2019-yil sentyabrda şaharda birinçi Xalqaro hunarmandçilik festivali ötdi, unda 70 mamlakatdan 600 dan ortiq ijodkor qatnaşdi.

Diqqatga sazovor joylar: Xudoyorxon saroyi (Örda; ingliz manbasiga köra 1863—1874-yillarda qurilgan, bugun 19 xonasi saqlanib qolgan), Juma masjidi (1812—1818), Norbötabiy madrasasi (1798), Amin beg (Xomol Xöja) madrasasi, Hamza muzeyi, Dahmai Şohon maqbarasi.