Muqimiy

Muqimiy (asl ismi Muhammad Aminxöja) — 1850-yilda Qöqonda tuğilib, 1903-yil 25-mayda şu şaharda vafot etgan özbek şoiri va satirigi. U özbek demokratik adabiyoti asosçilaridan biri sifatida tanilgan.

Uzbekça Vikipediyaga köra, Muqimiyning otasi toşkentlik, onasi Oyşabibi xöjandlik bölgan; oila Qöqonda yaşagan. Rus Vikipediyasida esa u Qöqondagi merosiy nonvoy Mirzaxöja oilasida tuğilgani, oilada beş farzand bölib, yagona öğil ekani aytiladi; tuğilgan aniq sanasi ma'lum emas. Onasi şe'riyatga qiziqişni uyğotgan, uni mumtoz şarq adabiyoti bilan taniştirgan.

Muqimiy boşlanğiç ta'limni mahalla maktabida olgan, söng Qöqondagi Mohlaroyim madrasasida, keyin Buxoro madrasalaridan birida öqigan. Öqiş yillari haqida manbalar turliça ma'lumot beradi: özbekça manbada 1864—1865 va 1875—1876-yillar körsatilgan, rusça manbada esa 1872-yilda Buxoroga borgani va 1876-yilda Qöqonga qaytgani yoziladi. Onasining vafoti ham rusça manbada 1865-yil deb körsatilgan.

1876-yilda Qöqonga qaytgaç, yer qurilişi mahkamasida mirzalik qilgan; amaldorlarning qallobliklariga befarq bölolmay „Tanobçilar“ satirasini yozgan. Otasi vafotidan söng moddiy ahvoli oğirlaşib, 1885-yilda „Hazrat“ madrasasining kiçik hujrasiga köçgan va umri qaşşoqlikda keçgan. Toşkentga bir neça bor (1887—1888, 1892) safar qilgan, Almaiy, Nodim kabi ijodkorlar bilan hamkorlik qilgan. Sönggi yillarda kitoblar köçiriş va tahrir bilan şuğullangan.

Muqimiy Navoiy, Jomiy, Nizomiy va Fuzuliydan örgangan, ularning ğazallariga muhammaslar boğlagan; Jomiyni öziga ustoz bilgan. Ijodining ilk davrida şaklbozlik unsurlari uçrasa-da, keyinçalik jamiyatdagi illatlarga tanqidiy nazar bilan qaragan. Lirikasida muhabbat asosiy örin tutadi („Oşiq bölibman“, „Ayrilmasun“, „Özim har joydaman“ va boşqalar). Rusça manbaga köra, u 100 dan ortiq şe'r yozgan, köpgina ğazallari aşulaga aylangan.

U Furqat, Zavqiy, Avaz, Komil kabi şoirlar bilan özbek adabiyotida yangi yönaliş oçgan deb yoziladi. Rusça manba 1880-yillar boşida şoirlar davrasi taşkil etilganini ham qayd etadi.

Muqimiy taxminan 30 ta hajviy asar yaratgan. Satiralarida çor amaldorlari va ayrim mahalliy boylarning xatti-harakatlari foş etilgan („Tanobçilar“, „Töy“, „Moskovçi boy ta'rifida“, „Voqeai Viktor“ va boşqalar). Ot, arava, loy, paşşa, bezgak kabi mavzularda ham hajviyalar yozgan („Hayron qildi loy“, „Aroba qursin“, „Paş-shalar“). Turli joylarga safarlari taassurotlari asosida tört qismli „Sayohatnoma“ni yaratgan; unda xalq turmuşining oğirligi tasvirlangan. Uning 10 ta şe'riy va 20 ga yaqin nasriy maktubi saqlangan.

Asarlari 1907-yilda Ostroumov tomonidan „Devoni Muqimiy“ nomi bilan, 1910—1912-yillarda „Devoni Muqimiy maa hajviyot“ nomi bilan naşr etilgan. Uni Ğofur Ğulom, Oybek, Homil Yoqubov va boşqalar örganişgan.

Qöqonda uning uy-muzeyi taşkil etilgan; Farğona viloyatidagi şaharça, Toşkentdagi köça va Özbek davlat musiqali drama teatriga Muqimiy nomi berilgan. Sobir Abdulla uning hayotiga „Mavlono Muqimiy“ romani va „Muqimiy“ dramasini bağişlagan; 2021-yilda Özbekfilm kinostudiyasi şu nomli film suratga olgan.