Muqimiy

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 897–899-b. — ziyouz.com

Muqimiy (taxallusi; asl ism-şarifi Muhammad Aminxöja Mirzaxöja öğli) (1850 — Qöqon —1903.25.5) — şoir va mutafakkir. Özbek demo-kratik adabiyoti asosçilaridan. Otasi toşkentlik, onasi Oyşabibi xöjandlik bölib, Qöqonda yaşaganlar. M. boşlanğiç ma'lumotni mahallasidagi maktabda olgan. Onasi Muhammad Aminxöjada şe'riyatga havas uyğotgan. M. Qöqondagi Nodira bino qildirgan «Moxlar oyim» madrasasida, söng Buxoro madrasalaridan birida öqigan (1864—65; 1875—76). 1876 y.da Qöqonga qaytgaç, yer qurilişi mahkamasida mirzalik qilgan. 70-y.lar oxirlarida Qöqonga qaytgan va ijod b-n şuğullangan. Otasi vafotidan söng moddiy ahvoli oğirlaşgaç, «Hazrat» madrasasining kiçik bir hujrasiga köçib ötgan (1885), butun umri qaşşoklikda keçgan. Bir neça bor Toşkentga sa-yohat qilgan (1887—88, 1892), Toşkentdagi yangiliklar b-n tanişgan. Toş-kent madaniy va adabiy hayotini çuqur örgangan. Almaiy, Nodim kabi ilğor ruxdagi ijodkorlar b-n aloqa boğlab, ijodiy hamkorlik qilgan. M. yaşab ijod etgan davr adabiy hayoti murakkab edi. Bunday muhit M. ijodiga kuçli ta'sir körsatdi. Ijodining ilk davrida qisman şaklbozlik unsurlari, san'atpardozlik mayllariga beriliş ham uçraydi. Lekin tezda bu xil an'analardan voz keçib, jamiyatdagi illatlarga, eskilik aqidalariga tanqidiy nazar b-n qaradi. Navoiy, Jomiy, Nizomiy va Fuzuliydan örgandi, ular ğazallariga muxammaslar boğladi. Jomiyni öziga ustoz bildi. Özbek, fors mumtoz şoirlari an'-analarini davom ettirdi. Özbek adabiyotida demokratik yönalişning vujudga kelişi va şakllanişi M. nomi b-n boğliq. U boşliq Furqat, Zavqiy, Avaz, Komil kabi ilğor fikrli şoirlar özbek adabiyeti tarixida yangi sahifa oçdilar. M. lirikasi çuqur optimizm b-n suğorilgan, qayotiylik uşbu lirikaning asosiy va yetakçi xususiyatlaridan. M. real muhabbatni, insonni kuylagan. Şe'rlarining tub mohiyatini inson keçinmalari, sevinç va alamlari, istak va armonlari, kuraşlari taşkil etgan. Ularda döstlik, sadoqat, samimiyat, vafodorlik, sabot va matonat uluğlangan va bular orqali şoir kişilarda yaxşi xususiyatlarni tarbiyalaşga intilgan. Adolatli va baxtli zamonni orzu qilgan, şunday kunlar kelişiga işongan («Kelur oxir seni ham yöqlağudek bir zamon yaxşi» va b.). Hasrat, şikoyat, norozilik motivlari mavjud bölgan şe'rlarida ham kelajakka işonç, farovon hayot haqidagi orzu-ideallari aks etgan.

M. dunyoqaraşi va intilişlari b-n muhit örtasidagi ziddiyat uning ijodida tanqidiy yönalişni maydonga keltirgan. Bu uning xdjviyotida köproq aks etgan. Hajviyoti mazmunan satira va yumorga bölinadi. Satiralarida çor amaldorlari, ayrim mahalliy boylarning kirdikorlari oçib taşlangan («Tanobçilar» va b.)- «Saylov», «Dar mazammati zamona» va b.da ölkaga kirib kelayotgan kapitalistik va ğayriaxloqiy munosabatlar hamda ularning oqibatlari körsatilgan. Ba'zan, öşa davrdagi hukmron qaraşlarga ergaşib, Dukçi eşon haqida ham hajviy asarlar yozgan («Hajvi halifai Mingtepa»).

Ot, arava, loy, paşşa, bezgak kabi mavzularda 30 ga yaqin hajviy asar yaratgan. Ularda şoir turmuşning qoloq va çirkin tomonlari, ijtimoiy ongdagi nuqsonlar ustidan kulgan, mustamlakaçilik azobi, xarobalikni zaharxandalik b-n tasvirlagan («Devonamen», «Kösamen» «Hayron qildi loy», «Paş-şalar», «Şikoyati bezak» va b.). Boşqa bir qator hajviyalarida jamiyat hayotidagi özgarişlarga yangiça munosabat aks etgan («Ta'rifi peç», «Aroba qursin», «Loy» va b.).

M. özbek adabiyoti ga işçilar mavzu-ini olib kirdi, tiplar galereyasini yaratdi («Maskovçi boy ta'rifida», «Voqeai Viktor» va b.). Turli şaxar va qişloqlarga qilgan sayohatlari ta-assurotlari asosida 4 qismli «Sayohatnoma» asarini yozdi. Asar yengil, öynoqi vaznda yozilgan, 4 misrali bandlardan taşkil topgan. Unda xalqturmuşining oğirligi, qişloklarning vayronaligi realistik tasvirlangan. Şoir yaxşilikni ma'qullab, gözallikni madh etgan, kamçiliklar ustidan kulib, tanbeh bergan, yovuzlikni, turli illatlarni tanqid qilgan. M.ning nasr va nazmdagi maktublari epistolyar adabiyot namunasi hisoblanadi. 10 şe'riy, 20 ga yaqin nasriy maktublari saqlangan. Şe'rlari qölyozmalar, bayozlar, 20-a. boşlarida litografiyada naşr qilingan kitoblar, Toşkent va Peterburgda bosilgan vaqtli matbuot sahifalarida bizgaça yetib kelgan.

M. ijodini örganiş, asarlarini töplaş va naşr ettiriş u hayot davridayoq boşlangan. Dastlab Ostroumov «Devoni Muqimiy» töplamini (T., 1907) naşr qilgan, söng 1910,1912 y.larda «Devoni Muqimiy maa hajviyot» nomi b-n asarlari töplami bosilgan. Keyingi davrlarda Ğ. Ğulom, Oybek, X,. Zarifov, H. Yoqubov, H. Razzoqov, Ğ. Karimov, A. Xayitmetov va b. M. ijodini tadqiq etganlar. Şe'rlaridan namunalar çet tillarga tarjima qilingan. Qöqonda uy-muzeyi taşkil etilgan. Farğona viloyatidagi şaharça, Toşkent köçalaridan biri, Özbek davlat musiqali drama teatri M. nomi b-n ataladi. Şoir haqida Sobir Abdulla «Mavlono Muqimiy» romani va «Muqimiy» dramasini yaratgan. M.ning aksariyat ğazallari aşulaga aylangan.

As: Asarlar töplami [2jli], T., 1960— 1961; Asarlar, T., 1974.

Ad.: Yoqubov H., Özbek demokrat şoiri Muqimiy, T., 1953; Zarifov H., Muhammad Amin Muqimiy, T., 1955; Karimov F., Muqimiy. Hayoti va ijodi, T., 1970; Karimov F., Özbek adabiyoti tarixi, 3kitob, T., 1966, 1975, 1987.

Sunnatilla Ahmedov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

МУҚИМИЙ (тахаллуси; асл исм-шарифи Муҳаммад Аминхўжа Мирзахўжа ўғли) (1850 — Қўқон —1903.25.5) — шоир ва мутафаккир. Ўзбек демо-кратик адабиёти асосчиларидан. Отаси тошкентлик, онаси Ойшабиби хўжандлик бўлиб, Қўқонда яшаганлар. М. бошланғич маълумотни маҳалласидаги мактабда олган. Онаси Муҳаммад Аминхўжада шеъриятга ҳавас уйғотган. М. Қўқондаги Нодира бино қилдирган «Мохлар ойим» мадрасасида, сўнг Бухоро мадрасаларидан бирида ўқиган (1864—65; 1875—76). 1876 й.да Қўқонга қайтгач, ер қурилиши маҳкамасида мирзалик қилган. 70-й.лар охирларида Қўқонга қайтган ва ижод б-н шуғулланган. Отаси вафотидан сўнг моддий аҳволи оғирлашгач, «Ҳазрат» мадрасасининг кичик бир ҳужрасига кўчиб ўтган (1885), бутун умри қашшокликда кечган. Бир неча бор Тошкентга са-ёҳат қилган (1887—88, 1892), Тошкентдаги янгиликлар б-н танишган. Тош-кент маданий ва адабий ҳаётини чуқур ўрганган. Алмаий, Нодим каби илғор рухдаги ижодкорлар б-н алоқа боғлаб, ижодий ҳамкорлик қилган. М. яшаб ижод этган давр адабий ҳаёти мураккаб эди. Бундай муҳит М. ижодига кучли таъсир кўрсатди. Ижодининг илк даврида қисман шаклбозлик унсурлари, санъатпардозлик майлларига берилиш ҳам учрайди. Лекин тезда бу хил анъаналардан воз кечиб, жамиятдаги иллатларга, эскилик ақидаларига танқидий назар б-н қаради. Навоий, Жомий, Низомий ва Фузулийдан ўрганди, улар ғазалларига мухаммаслар боғлади. Жомийни ўзига устоз билди. Ўзбек, форс мумтоз шоирлари анъ-аналарини давом эттирди. Ўзбек адабиётида демократик йўналишнинг вужудга келиши ва шаклланиши М. номи б-н боғлиқ. У бошлиқ Фурқат, Завқий, Аваз, Комил каби илғор фикрли шоирлар ўзбек адабиети тарихида янги саҳифа очдилар. М. лирикаси чуқур оптимизм б-н суғорилган, қаётийлик ушбу лириканинг асосий ва етакчи хусусиятларидан. М. реал муҳаббатни, инсонни куйлаган. Шеърларининг туб моҳиятини инсон кечинмалари, севинч ва аламлари, истак ва армонлари, курашлари ташкил этган. Уларда дўстлик, садоқат, самимият, вафодорлик, сабот ва матонат улуғланган ва булар орқали шоир кишиларда яхши хусусиятларни тарбиялашга интилган. Адолатли ва бахтли замонни орзу қилган, шундай кунлар келишига ишонган («Келур охир сени ҳам йўқлағудек бир замон яхши» ва б.). Ҳасрат, шикоят, норозилик мотивлари мавжуд бўлган шеърларида ҳам келажакка ишонч, фаровон ҳаёт ҳақидаги орзу-идеаллари акс этган.

М. дунёқараши ва интилишлари б-н муҳит ўртасидаги зиддият унинг ижодида танқидий йўналишни майдонга келтирган. Бу унинг хджвиётида кўпроқ акс этган. Ҳажвиёти мазмунан сатира ва юморга бўлинади. Сатираларида чор амалдорлари, айрим маҳаллий бойларнинг кирдикорлари очиб ташланган («Танобчилар» ва б.)- «Сайлов», «Дар мазаммати замона» ва б.да ўлкага кириб келаётган капиталистик ва ғайриахлоқий муносабатлар ҳамда уларнинг оқибатлари кўрсатилган. Баъзан, ўша даврдаги ҳукмрон қарашларга эргашиб, Дукчи эшон ҳақида ҳам ҳажвий асарлар ёзган («Ҳажви ҳалифаи Мингтепа»).

От, арава, лой, пашша, безгак каби мавзуларда 30 га яқин ҳажвий асар яратган. Уларда шоир турмушнинг қолоқ ва чиркин томонлари, ижтимоий онгдаги нуқсонлар устидан кулган, мустамлакачилик азоби, харобаликни заҳархандалик б-н тасвирлаган («Девонамен», «Кўсамен» «Ҳайрон қилди лой», «Паш-шалар», «Шикояти безак» ва б.). Бошқа бир қатор ҳажвияларида жамият ҳаётидаги ўзгаришларга янгича муносабат акс этган («Таърифи печ», «Ароба қурсин», «Лой» ва б.).

М. ўзбек адабиёти га ишчилар мавзу-ини олиб кирди, типлар галереясини яратди («Масковчи бой таърифида», «Воқеаи Виктор» ва б.). Турли шахар ва қишлоқларга қилган саёҳатлари та-ассуротлари асосида 4 қисмли «Саёҳатнома» асарини ёзди. Асар енгил, ўйноқи вазнда ёзилган, 4 мисрали бандлардан ташкил топган. Унда халқтурмушининг оғирлиги, қишлокларнинг вайроналиги реалистик тасвирланган. Шоир яхшиликни маъқуллаб, гўзалликни мадҳ этган, камчиликлар устидан кулиб, танбеҳ берган, ёвузликни, турли иллатларни танқид қилган. М.нинг наср ва назмдаги мактублари эпистоляр адабиёт намунаси ҳисобланади. 10 шеърий, 20 га яқин насрий мактублари сақланган. Шеърлари қўлёзмалар, баёзлар, 20-а. бошларида литографияда нашр қилинган китоблар, Тошкент ва Петербургда босилган вақтли матбуот саҳифаларида бизгача етиб келган.

М. ижодини ўрганиш, асарларини тўплаш ва нашр эттириш у ҳаёт давридаёқ бошланган. Дастлаб Остроумов «Девони Муқимий» тўпламини (Т., 1907) нашр қилган, сўнг 1910,1912 й.ларда «Девони Муқимий маа ҳажвиёт» номи б-н асарлари тўплами босилган. Кейинги даврларда Ғ. Ғулом, Ойбек, X,. Зарифов, Ҳ. Ёқубов, Ҳ. Раззоқов, Ғ. Каримов, А. Хайитметов ва б. М. ижодини тадқиқ этганлар. Шеърларидан намуналар чет тилларга таржима қилинган. Қўқонда уй-музейи ташкил этилган. Фарғона вилоятидаги шаҳарча, Тошкент кўчаларидан бири, Ўзбек давлат мусиқали драма театри М. номи б-н аталади. Шоир ҳақида Собир Абдулла «Мавлоно Муқимий» романи ва «Муқимий» драмасини яратган. М.нинг аксарият ғазаллари ашулага айланган.

Ас: Асарлар тўплами [2жли], Т., 1960— 1961; Асарлар, Т., 1974.

Ад.: Ёқубов Ҳ., Ўзбек демократ шоири Муқимий, Т., 1953; Зарифов Ҳ., Муҳаммад Амин Муқимий, Т., 1955; Каримов F., Муқимий. Ҳаёти ва ижоди, Т., 1970; Каримов F., Ўзбек адабиёти тарихи, 3китоб, Т., 1966, 1975, 1987.

Суннатилла Аҳмедов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.