Amiri Umarxon

Amir Umarxon (taxallusi Amiriy; 1787–1822) — Qöqon xonligining hukmdori, özbeklarning Ming sulolasi vakili va özbek hamda fors-tojik tillarida şe'r yozgan şoir. Norbötabiyning öğli.

Umarxon 1787-yilda tuğilgan. Boşlanğiç savodini oilada çiqargan, keyin madrasada tahsil olgan. Yoşligidan saroy xizmatiga jalb qilingan: akasi, Qöqon xoni Olimxonning davlatni boşqariş işlarida faol qatnaşgan. Olimxon 1807–1808-yillarda unga Farğona hokimligini topşirgan. Şu yillarda u Andijon hokimi Rahmonqulibiyning qizi Mohlaroyim (Nodira)ga uylangan.

Taxtga çiqiş yili va holatlari haqida manbalarda turliça ma'lumot bor. Özbekça Vikipediyaga köra, hokim tabaqalar Olimxon Toşkentdagi ğalayonni bostiriş uçun qöşin tortganidan foydalanib fitna uyuştirgan, 1810-yili Umarxonni xon qilib kötargan, Olimxon esa öldirilgan. Rus tilidagi Vikipediyada Umarxon 1809-yilda akasi Olimxon vafotidan keyin hokim deb e'lon qilingani va 1809–1822-yillarda hukmronlik qilgani aytiladi. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, 1810-yili Umarxon va hamfikrlari Toşkentda Olimxon öldirildi degan miş-miş tarqatib, xon unvonini olgan; Olimxon Qöqonga qaytganda pistirmaga tuşib, Kambar Mirza uni otgan.

Umarxon xonlik hududini kengaytiriş va hokimiyatni mustahkamlaş siyosatini yuritgan. Özbekça ma'lumotga köra, Buxoro amiriga qaraşli Turkiston şahri (1815) va Öratepa (1817) bosib olingan; rus va ingliz manbalarida Turkiston uçun 1815 va 1816-yillar körsatilgan. Sirdaryo böyida Rossiya bilan savdo yölida harbiy istehkomlar qurilgan. Buxoro amirligi bilan Jizzax, Zomin va Öratepa uçun uruşlar olib borilgan.

Rus tilidagi ma'lumotga köra, Turkistonda Xoja Ahmad Yassaviy maqbarasini ziyorat qilgaç, u “amir al-muslimin” unvonini qabul qilgan. Xuddi şu unvonni ingliz manbasi “Amir al-mu'minin” deb beradi. Rossiya, Buxoro, Xiva va Usmonlilar imperiyasi bilan diplomatik aloqalar örnatişga harakat qilingan. 1819-yilda Xoji Mir Qurbon boşçiligidagi elçilik Istanbulga jönatilgan. Rusça ma'lumotda pul islohoti ham tilga olinadi: mis pul, kumuş dirham va miri, oltin tilla tangalar zarb etilgan.

Umarxon davrida Qöqon, Toşkent, Turkiston, Çimkent, Sayram kabi şaharlarda masjid va madrasalar qurilgan, Şahrixon şahri barpo etilgan. Qöqonda adabiyot markazi vujudga kelgan; manbalarda şaharda 70 dan ortiq şoir ijod qilgani aytiladi. Saroyda şoirlar, rassomlar va xattotlar töplangan. 1821-yilda Fazliy Namangoniy xon amriga binoan 63 şoir şe'rini öz içiga olgan “Majmuai şoiron” töplamini tuzgan. Rafiqasi Mohlaroyim (Nodira, 1792–1842) ilm-fan, adabiyot va san'at homiysi sifatida madaniy hayotda faol qatnaşgan.

Umarxon Amiriy taxallusi bilan şe'r yozgan. U Lutfiy, Jomiy, Navoiy, Fuzuliy va Bedilni öziga ustoz sanagan. Şe'rlari asosan işq-muhabbat mavzusida bölib, an'anaviy motivlar va tasavvufiy ruh ustun. Devoni ğazal, muxammas, musaddas, tuyuq kabi janrlardagi 10 ming misradan ortiq şe'rni öz içiga oladi. Özbekiston FA Şarqşunoslik institutida devonning 17 qölyozma nusxasi saqlanadi. Devon 1972-yilda M. Qodirova tayyorlagan naşrda çop etilgan.

Umarxon 1822-yilda vafot etgan; rus manbasiga köra, 35 yoşda edi. Xon bölib öğli Muhammad Alixon e'lon qilindi. Amiriy asos solgan adabiy oqim keyinçalik Farğona vodiysida Muqimiy, Furqat va boşqa şoirlarning yetişişiga imkon yaratgan deyiladi.