Munis Xorazmiy

Munis Xorazmiy (taxallusi; asl ismi Şermuhammad, otasi Amir Avazbiy; 1778 — 1829) — Xiva xonligida yaşab ijod qilgan özbek şoiri, tarixnavisi, tarjimoni, xattoti va ma'rifatparvari. U Xorazm tarixiga oid «Firdavs ul-iqbol» asari, «Munis ul-uşşoq» devoni va savod çiqarişga bağişlangan «Savodi ta'lim» risolasi bilan tanilgan.12

ÖzME'ga köra, Munis Xiva yaqinidagi Qiyot qişloğida tuğilgan, dastlabki savodni şu yerda çiqarib, söng Xiva madrasalarida tahsil olgan. Özbekça Vikipediyada keltirilişiça, u özbeklarning yuz uruğiga mansub, otasi Avazbiy mirob vazifasida işlagan; tuğilgan kuni hijriy 1192-yil 19-safar, ya'ni milodiy 1778-yil 19-mart deb hisoblanadi.

1800-yilda otasi vafot etgaç, Avaz Muhammad inoq yigitni saroyga farmonnavis kotib qilib oladi. Rusça Vikipediyaga köra, Munis keyinçalik Eltuzarxon va Muhammad Rahimxon I saroyida ham kotib hamda saroy tarixnavisi bölib xizmat qilgan. ÖzME uni zamonasining taniqli olim, şoir va san'atkorlari bilan yaqin aloqada bölgan, kuç-quvvatini şe'riyat, ilm va ma'rifatga bağişlagan inson sifatida ta'riflaydi. Munis 1829-yilda vafot etgan; Rusça Vikipediyaga köra, u Xivadagi Şayx Mavlon bobo majmuasi hududida dafn etilgan.

ÖzME ma'lumotiça, 1806-yilda Eltuzarxon Munisga Xiva xonligi tarixini yozişni topşirgan. Xon halok bölganidan keyin ham muallif işni davom ettirgan. Natijada yaratilgan «Firdavs ul-iqbol» («Baxtlar boği») asari muqaddima, beş bob va xotimadan taşkil topgan: dastlabki boblarda payğambarlar va möğul hukmdorlari davri, keyingilarida Eltuzarxon ajdodlari va uning özi davridagi voqealar hikoya qilinadi, xotimada esa olimlar, şoirlar, amir va beklar, hunarmandlar haqida ma'lumot beriladi. ÖzME bu asarni Xiva xonligining 1825-yilgaça bölgan siyosiy tarixi, taxt uçun kuraşlar va xonlikning qöşni turkman hamda qoraqalpoqlar bilan munosabatlarini örganişda qimmatli manba deb baholaydi.

Rusça Vikipediyaga köra, Munis 16–17-asrlar voqealarini bayon qilişda asosan Abulğozixonga tayangan, 18-asrning ikkinçi yarmini esa voqealar şohidlari, xususan, otasining hikoyalari asosida juda batafsil, ba'zan yilma-yil yozgan. Munis xonning buyruği bilan Mirxondning fors tilidagi «Ravzat us-safo» asarini turkiy tilga ögiriş işiga kirişgan va uning birinçi jildini tugatgan. Ikkala işni ham oxiriga yetkaza olmagan; ÖzME'ga köra, ularni şogirdi Ogahiy nihoyasiga yetkazgan.

Munis «Arnalar» nomli risolasida öz davridagi suğoriş inşootlari va yer-suv munosabatlarini yoritgan; ÖzME bu asarni 18-asr oxiri va 19-asr boşidagi dehqonçilik hamda ijtimoiy munosabatlar tarixi uçun muhim deb hisoblaydi.

Munis 1804-yilda ilk devonini tuzgan. ÖzME'ga köra, uning asosiy adabiy merosi — 1815–1820-yillarda şakllangan «Munis ul-uşşoq» («Oşiqlar dösti») devoni bölib, unda ğazal, muxammas, qasida, ruboiy, qit'a kabi janrlardagi 20 mingdan ortiq misra jamlangan. Devon xattotlar tomonidan köp marta köçirilgan va 1880-yilda Xiva toşbosmasida çop etilgan. Munis 1804-yilda yozgan «Savodi ta'lim» şe'riy risolasida savod örgatişni osonlaştiriş va husnixatni rivojlantiriş masalalarini kötargan.

Munis mohir xattot ham bölgan. ÖzME qayd etişiça, u Alişer Navoiyning «Mezon ul-avzon» (1794) va «Holoti Sayyid Hasan Ardaşer» (1797) asarlarini köçirgan; «Mezon ul-avzon»da avvalgi kotiblar yöl qöygan xatolarni tuzatgani uning aruz ilmini yaxşi bilganidan dalolat beradi. Devonlarining qölyozma nusxalari Özbekiston Fanlar akademiyasi Şarqşunoslik institutida saqlanadi.