Xalq rivoyatlarida ham şaharning bunyod etilişi Nuh zamonlariga bo rib taqaladi. Bunda Nuhning öğli Som bölajak şahar yoniga kelib quduq qazdirgan va şu bilan X.ga asos solgan. Haqiqatan ham X.ning Içan qal'asida qad. Xeyvaq (Xivak) quduği saqlanib qolgan.
X. töğrisidagi dastlabki işonçli ma'lumotlar 10-a.dan boşlab arabfors tilidagi tarixiygeografik manbalarda uçraydi.
Istaxriy (930) X.ni öşa davrdagi eng yirik 30 ta şahar röyxatiga kiritgan. U. X.ni Hazoraspdan 8 farsax masofada Jurjoniya (Gurganj) yölida joylaşganligini qayd qiladi. Muqaddasiyning ma'lumotlariga köra esa X. bilan Hazorasp örtasidagi masofa 8 dovon (10 farsax)dan iborat bölgan. X. Yoqut Xamaviy (13-a.), Nizomiddin Şomiy (14-a.) asarlarida ham karvon yölida joylaşgan şahar sifatida eslatib ötiladi.
17-a.da yaşab ötgan Mahmud ibn Valiy bu şahar töğrisida şunday yozadi: «Xiva keng va bahavo şahar. U şayx Najmiddin Kubroning vatanidir». Abulğoziy Bahodirxonning «Şajarai turk» va «Şajarai tarokima» asarlaridagi X. xususidagi fikrlari ham ana şu davrga mansub.
X. özining tarixiy ötmişi, me'moriy tuzilişi, obidalarining yaxlit saqlanganligi jihatidan mazkur qad. şaharlar orasida alohida örin tutadi. Yer kurrasida maşhur bölgan Afina, Rim, Qohira ş.lariga tengdoş bölgan bu şaharning Içan qal'a qismi (1990) Jahon merosi röyxatiga kiritilgan 100şahar bölib, dunyoga alXorazmiy, Najmiddin Kubro, Şihabuddin Xivaqiy, Pahlavon Mahmud, Muhammad Rahimxon (Feruz), Munis va Ogahiy kabi buyuk zotlarni yetkazib bergan azim zamin hisoblanadi.
Mil. av. 5-a. oxirigaça X. Xorazm tarkibida Axomaniylar davlati tasarrufida, söngra mustaqil Xorazm davlati tarkibida bölgan. Ilk örta asrlardaX. orqali Şarqni Ğarb bilan boğlovçi Buyuk ipak yöli ötgan. 4-a. boşlaridan X. — Xorazm bilan birga Sosoniylar davlati tarkibiga kirgan. Budavrda u qal'a devori bilan örab olingan. 712 y. X.ni arablar istilo qilgan. Arab sayyoxdari Istaxriy va Mukaddasiy qölyozmalarida keltirilişiça, X. 10-a.da Xorazm vohasida eng yirik şaharlardan biri bölgan. 1221 y.dan möğullar imperiyasi, 1389 y.dan temuriylar davlati tarkibida, 16-a. boşlaridan 1920 y. 2 fev.gaça Xiva xonligi poytaxti bölgan. Xonlik 1873 y. rus qöşinlari tomonidan zabt qilinib, Gandimiyon şartnomasita köra, Rossiya imperiyasi protektoratiga aylantirilgan. 1920—24 y.larda X. Xorazm Xalq Sovet Respublikasi poytaxti bölib turgan.
X.ni arxeologik jihatdan örganiş qisman S.P.Tolstov, Ya.Ğ.Ğulomov, A.I.Terenojkin va b. tomonidan 20-a. örtalarigaça olib borilgan. 1984—1993 y.larda arxeologik kazişma işlari rejali ravişda keng miqyosda olib borildi. Qazişmalar Özbekiston FA Qoraqalpoğiston bölimi arxeologlari va xorazmlik arxeologlar hamkorligida amalga oşiridsi. Şahar xududida 6 ta stratigrafik qazilma va 7 şurf belgilandi. X.ning qad. qismi — Içan qal'ada 1200 m2 bölgan maydon qazib örganildi. Arxeologik aşyolarning 7 m gaça çuqurlikdan topilganligi, şaharning paydo böliş davri qad. ekanligidan dalolat beradi. Şahar tarixiy taraqqiyotining birinçi davrida Içan qal'a örnida odamlar yaşay boşlagan. Arxeologik materiallarning şahodatiça, bu davr mil. av. 5-a. ga töğri keladi. Kulolçilik çarxida tayyorlangan sopol buyumlar majmuasi, şuningdek, paxsa devor qoldiklari şu davrga mansubdir. Mil. av. 5-a. oxirida Xorazm Eronning siyosiy tazyiqidan xalos bölgaç, X.da şahar sistemasining asosiy elementlari şakllana boşladi.
Mil. av. 4—3-a.larda qal'a atrofi 2 qavatli qalin devor bilan örab olindi. Devor oldin paxsa, uning ustiga xom ğişt terilib, bunyod etilgan. Ğiştlarning aksariyatiga tamga bosilgan. Devor orasida (içida) eni 2 m li yölak bölgan. Devor böylab, har 22— 27 m masofada minoralar tiklangan. Devordagi minoralar töğri burçakli bölgan. Qal'a devorining butun tizimi asosiy devordan 4,4—8,5 m masofadagi qöşimça tösiq — devor bilan örab çiqilgan.
Devor içi va yölaklardan topilgan sopol buyumlar mil. av. 4—3-a.larga taallukli. Böyin qismi ingiçka, nozik kilib işlangan xum va xumçalarning sirtiga oç puşti rangda gul naqşi solingan. Yana bir nodir topilma — közaçaning şer kallasi şaklidagi dastasidir. Qad. qal'a devori va yölaklar X. öşa davrda vohada yirik şaharlardan biri sifatida Xeykaniq (Polvonyop) kanali sohillari hamda sohilga yaqin hududlarni nazorat qilib turganligini tasdiqlovçi dalildir.
X. dastlab agrarhunarmand şahar sifatida rivojlandi. Mil. av. 2-a.da X.ning katta qismi qum ostida qolgaç, aholi şaharni tark etdi. Içan qal'a devorlari vayron böldi.
Mil. boşlarida şaharda hayot yana tiklana boşladi. Qal'a devorining ğarbiy qismida ark bunyod etildi. 1—3- a.larda (Kuşonlar davri) X. Içan qal'a devorlari taşqarisidan qalin ğiştin devor bilan mustahkamlandi, natijada şahar devori qalinligi 7,5— 9 m ga yetdi.
Arxeologik tadqiqotlarning körsatişiça, mil. 4—5-a.larda şaharni yana qum bosgan. 6—8-a.larda X. qayta tiklana boşladi. X. xududida zamindorlarning dastlabki köşklari paydo böla boşladi. Içan qal'ada şunday köşklardan 2 tasi topilgan.
Şahar Xorazmşoxdar davri (12— 13-a. boşi) ravnaq topib, hududi kengaydi. 1220—21 y.larda X. Çingizxon qöşinlari tomonidan vayron etildi. Keyinroq qayta tiklana boşladi. Hunarmandçilik (kulolçilik, koşinkorlik va b.) rivojlandi.
Keyingi davrda ayniqsa, 16—19-a. larda şahar jadal taraqqiy eta bordi. Quyi Volga, Örta va Yaqin Şarq şaharlari bilan savdo aloqalari örnatildi.
X. 16-a.ning 2-yarmidan Xorazmning poytaxtiga aylangaç, har tomonlama rivojlandi. Me'moriy qiyofasi ham özgara bordi. Şahardan özaro köndalang kesişgan 2 ta katta köça va 4 darvoza (Otadarvoza, Polvondarvoza, Boğçadarvoza, Toşdarvoza) orqali Dişan qal'a (rabod) ga çiqiladi. Içan qal'a devorining uz. 2200 m, bal. 6— 8 m, tag zaminining qalinligi 5—6 m. Qal'a töğri törtburçak şaklida qurilgan bölib, uz. 650 m, eni 400 m, jami 26 ga maydonga ega.
X.ning rabod qismi Dişan qal'a 1842 y. Olloqulixon davrida (1825— 42) baland devor b-n örab olingan. Öşa davrda Içan qal'ada 33 mahalla (maçitqavm) va Dişan qal'ada 34 mahalla bölgan. Mahallalar nomi şu yerda yaşayotgan aholining kasbkori (Çitkarlik, Elakçilik, Kulollar, Misgarlik, Ğassollar) yoki şaxs lavozimi (Otamurod quşbegi, Yoqub mehtar, Yusuf yasovulboşi) bilan atalgan. Şaharda 109 kattakiçik köça, 79 masjid va 120 qorixona bölgan. X.da 19-a. örtalarida 20 ming kişi yaşagan. Şahar, asosan, 19-a.ning 2-yarmidan kengaya bordi.
1874 y.da şahar ma'muriy jihatdan Qumyosqa, Kaptarxona, Ör, Köhnabozor, Kaltaminor, Amin çorsu, Mevaston, Qoraa'lam va Yangi qal'a mavzelariga bölingan. X. xonning «mulki xolisasi» hisoblanib şaxsan uning özi tomonidan boşqarilgan. 19-a. oxiri — 20-a. boşlarida X.da 64 Madrasa, 79 masjid bölgan. 1924 y. şaharda olingan aholi röyxatida 4029 xonadonda 18145 kişi qayd qilingan.
X.ning ilk tarhi 1740 y.da çizilgan. Şahar tarhi uzunasiga 1 ming m, eniga 400 m bölib, 40 ga maydonni egallagan. Uning butun tevarak atrofi suvli xandaq bilan örab olingan. Şaharga şarq tomondan maxsus köprik orqali kiriş mumkin bölgan. Köprik keçalari kötarib qöyilgan. Köprik yonidagi darvozadan boşlangan katta köça töppatöğri Ark darvozasiga borib taqalgan. Ark şaharning ğarbiy qismida joylaşgan. Şaharning asosiy köçasi uni 2 qism (şim. va jan.) ga ajratgan. Arkda xon saroyi, haramxona, aslahaxona bölib, ular maxsus qal'a devori bilan öralgan. Lekin, öşa davrdagi ba'zi inşootlar çizmaga kirmay qolgan. Şaharning yana bir tarhi Rossiyadan maxfiy topşiriq bilan kelgan topograf G.N.Zelenin tomonidan 1839 y.da çizilgan. Zeleninning ma'lumotlariga köra, şaharda öşa davrda 17 ta masjid, 22 ta mahalla va 260 savdo rastasi bölgan. Şaharning juda aniq va mukammal bölgan sönggi tarhi 1873 y.gi rus istilosidan söng rus topograflari tomonidan tuzilgan va öşa yiliyoq «1873 yilgi Xiva yurişlari» maqolasiga ilova tarzida bosilgan.
Me'moriy ansamblining yaxlitligi jihatidan şahar Örta Osiyoda yagona hisoblanadi. 1967 y.da Örta Osiyoda ilk bor X.ning Içan qal'a (şahriston) qismi tarixiyme'moriy yodgorliklar qöriqxonasi deb e'lon qilindi. X.ning jahon madaniyati taraqqiyotida tutgan örni YUNESKO Boş konferensiyasining (1995 y. okt.—noyab.) 28sessiyasida alohida qayd qilindi. Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1996 y. 3 yanv.dagi qarori bilan X.ning 2500 yilligi 1997 y.da jahon miqyosida keng nişonlandi.
Şaharda «XivaKarpet» qöşma korxonasi, sopol buyumlar, paxta tozalaş, ğişt zavodlari, tikuvçilik, «Xiva gidami» aksiyadorlik jamiyati va b. gilam töqiş korxonalari, non kti, dehqon bozori, madaniy, savdo va maişiy xizmat körsatiş şoxobçalari faoliyat körsatadi. Urganç universitetining agromenejment fti, Özbekiston FAning Xorazm Ma'mun akademiyasi bölimi, Qoraqum i.t. stansiyasi, ped., tibbiyot, turizm kasb-hunar kollejlari, kasb-hunar litseyi, gimnaziya, 15 umumiy ta'lim maktabi, mehribonlik uyi, 2 maxsus internat, viloyat qöğirçoq teatri, san'at maktabi, 2 kutubxona va uning tarmoqdari, madaniyat va istirohat boği mavjud. AlXorazmiy, Feruz yodgorliklari, birinçi özbek kinooperatori Xudoybergan Devonov muzeyi, markaziy stadion, sport majmuasi, tennis korti, sport zallari va b. sport inşootlari bor.
Tuman markaziy kasalxonasi, poliklinika, tuğruqxona, bolalar kasalxonasi, tiş davolaş markazi, markaziy dorixona, xususiy dorixonalar va b. tibbiy muassasalar mavjud.
Tarixiy-me'moriy obidalardan Sayd Aloviddin maqbarasi, Pahlavon Maxmud majmuasi, Juma masjid, Köhna Ark, Oqşayx bobo köşki, Toşhovli, Nurullaboy saroyi, Muhammad Aminxon madrasasi, Muhammad Rahimxon madrasasi, Islomxöja madrasasi va minorasi, Olloqulixon madrasasi, Qutluğmurod inoq madrasasi, Olloqulixon karvonsaroyi va timi, Anuşaxon xammomi, Oq masjid, Polvon darvoza, Ota darvoza, Boğça darvoza, Toş darvoza, Hazorasp darvoza, Kuş darvoza va b. saqlanib qolgan.
Şaharda «Xiva—Şarq gavhari» jurnali (2001 y.dan), «Xiva tongi» tuman gaz. naşr etiladi. Şahar jahon turizmi markazlaridan birga aylangan. X.ga har yili 200 mingdan ziyod sayyoh, şu jumladan, 7 mingga yaqin xorijlik sayyoh va mehmonlar taşrif buyuradi. Şaharda «Özbekturizm» milliy kompaniyasiga qaraşli va bir neça xususiy mehmonxonalar işlab turibdi.
X.dan Urganç ş.ga trolleybus katnovi yölga qöyilgan (1997). X.—Toşkent, X.—Buxoro, X.—Navoiy—Samarkand—Toşkent yönalişida, şuningdek, Urganç, Qöşköpir, Yangiariq, Boğot, Hazorasp va viloyatdagi boşqa şahar va yirik aholi punktlariga avtobuslar va marşrutli taksilar qatnaydi.
Ad.: Gulyamov Ya.G., Pamyatniki goroda Xivi, T., 1941; Abdurasulov A., Xiva, T., 1997; Zaxidov P.Ş., Xiva, T., 1980; Mamedov M.A., Muradov R.G., Srednevekoviye pismenniye istoçniki o drevnem Urgançe, Aşxabad, 2000.
Abdulla Abdurasulov, Ibrohim Karimov.