Xiva «Içan qal'a» muzey-qöriqxonasi

Xiva «Içan qal'a» muzey-qöriqxonasi — Xiva şahridagi tarixiy-me'moriy muzey-qöriqxona. ÖzME'ga köra, u Xorazmning qadimiy moddiy va ma'naviy yodgorliklarini, avloddan avlodga ötib kelayotgan an'analarini saqlaş, ilmiy örganiş va keng tarğib qiliş bilan şuğullanadigan madaniy-ma'rifiy muassasadir. Muzey-qöriqxona Xivaning devor bilan öralgan içki şahri — Içan qal'a hududini qamrab oladi.12

ÖzME ma'lumotiça, muassasa 1920-yilda Köhna Ark tarkibidagi Arzxonada körgazma-muzey şaklida işga tuşgan, 1924-yilda esa Toşhovli saroyiga köçirilgan. 1969-yilda Xorazm tarixiy-inqilobiy muzeyi «Içan qal'a» muzey-qöriqxonasi bilan qöşilib, hozirgi nomini olgan.

1990-yilda Içan qal'a tarixiy maydonlari — Dişan qal'a devori xarobalarigaça bölgan hududi bilan birga Jahon merosi röyxatiga kiritilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, YUNESKO röyxatida u 543-raqam ostida qayd etilgan.

Rusça Vikipediyaga köra, Içan qal'a — Xivaning içki şahri, Markaziy Osiyodagi eng yaxşi saqlangan örta asr şahar majmuasi. U janubdan şimolga çözilgan, taxminan 650 × 400 metrli töğri törtburçak şaklida qurilgan. Xom ğiştdan tiklangan devorlarining balandligi 8—10 metr, qalinligi 5—6 metr, taşqi aylanasi böyiça uzunligi 6250 metr; har 30 metrda devordan taşqariga turtib çiqqan mudofaa minoralari bor. Inglizça Vikipediyaga köra, saqlanib qolgan darvozalar — şimoldagi Boğça darvoza, şarqdagi Polvon darvoza, janubdagi Toş darvoza va ğarbdagi Ota darvoza.

Inglizça Vikipediya qayd etişiça, içki şaharda 50 dan ortiq tarixiy obida va asosan 18—19-asrlarga oid 250 ga yaqin eski uy saqlangan. Ular orasida Köhna Ark, Juma masjidi, Oq masjid, Olloqulixon, Muhammad Aminxon va Muhammad Rahimxon madrasalari, Pahlavon Mahmud va Sayid Alovuddin maqbaralari bor. Rusça Vikipediyaga köra, Içan qal'a «ölik muzey» emas: devorlar içida hozir ham odamlar yaşaydi, bozor va hunarmandçilik ustaxonalari işlaydi.

ÖzME'ga köra, muzey-qöriqxona 26 gektar maydonni egallaydi va tarkibida 54 ta tarixiy obida bor. Uning 13 ta doimiy ekspozitsiyasi umumiy hisobda 3253,2 kvadrat metr maydonda joylaşgan bölib, Xorazmning qadimgi davrdan bugungaça bölgan tarixini aks ettiradi. Ekspozitsiyalar tarixiy binolarda joylaştirilgan: Köhna Arkda — qadimgi Xorazm, Muhammad Rahimxon madrasasida — tarix va adabiyot, Qozi Kalon madrasasida — musiqa tarixi, Şerğozixon madrasasida — tabobat, Islomxöja madrasasida — xalq amaliy san'ati, Abdullaxon madrasasida — tabiat, Muhammad Panoh madrasasida — «Avesto», Toşhovlida — hunarmandçilik. Arabxon madrasasida asosiy fond saqlanadi.

ÖzME'ga köra, 2004-yilda muzey fondida 50 mingdan ortiq eksponat bölgan. Ular orasida 1109 ta arxeologik topilma, 120 ta qurol-yaroq, turli davrlarda zarb qilingan 14 895 ta noyob tanga, 2309 ta amaliy san'at buyumi, 1815 ta uy-rözğor anjomi, 127 ta tasviriy san'at asari, 4954 ta noyob kitob va hujjat hamda 3071 ta foto hujjat bor.

Mustaqillik yillarida Şayx Mavlon bobo, Köhna Ark, Sayid Mahröyekon majmuasi, Şayx Qalandar bobo va Qibla Tozaboğ majmualari, Bibi Hojar maqbarasi, Muhammad Rahimxon va Muso Töra madrasalarida hamda Içan qal'a köçalarida ta'mirlaş va obodonlaştiriş işlari olib borilgan. Rusça Vikipediyaga köra, ta'mirlaşda an'anaviy quriliş usullari va pişiq ğişt, yoğoç, toş kabi mahalliy materiallardan foydalanilgan.