Xorazmiy Munis
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 814–815-b. — ziyouz.com
Munis Xorazmiy (taxallusi; asl ism-şarifi Şermuhammad Amir Avazbiy öğli) (1778— Xiva yaqinidagi Qiyot qişloği — 1829) — şoir, tarixnavis, tarjimon, xattot va ma'rifatparvar. Dastlabki ma'lumotni tuğilgan qişloğida olgan, keyinçalik Xiva madrasalarida öqigan. 1800 y.da otasi vafot etgaç, Avaz Muhammad Inoq M.ni saroyning farmonnavis kotibi qilib tayinlagan. M. zamonasining maşxur olim, şoir va san'atkorlari b-n yaqin aloqada bölib, bilimi, salohiyati va kuçquvvatini şe'riyatga, ilm-fan va ma'rifatga bağişlagan. M. 1804 y.dabirinçi şe'rlar devoni — «Devoni Munis»ni yaratgan. 1806 y.da Eltuzarxon M.ga Xiva xonligi haqida kitob yozişni topşirgan. M. öz asarini Şerğozixon davrigaça yozib yetkazganda, Eltuzarxon fojiali halok böladi. M. kitobini davom ettiradi va 1819 y.da Mirxondning «Ravzat ussafo» («Soflik bogi») tarixiy asarini turkiy tilga tarjima qilişni boşlaydi. M. bu asarning 1jildini tarjima qilişga ulguradi. U bu ikki asarni ham tugata olmay vafot etadi. Uning «Firdavs ul-iqbol» («Baxtlar bogi») asarini va «Ravzat ussafo» tarjimasini şogirdi Ogahiy nihoyasiga yetkazadi. M.ning «Firdavs ul-iqbol» asari uzok, davrni kamrab olgan bölib, Markaziy Osiyo, ayniqsa, Xiva xonligi tarixini örganişda qimmatli manbadir. Asarda Xorazmning qad. davri b-n bir qatorda, Xiva xonligining 1825 . y.gaça bölgan siyosiy tarixi bayon etilgan, tojtaxt, boylik uçun olib borilgan kuraşlar va, şuningdek, Xiva xonlarining qöşni turkman va qoraqalpoq xalqlari b-n bölgan mu-nosabatlari haqida ham köplab ma'lumotlar keltirilgan.
Asar muqaddima, 5 bob va xotimadan iborat. 1-bobda Odam Atodan to Nuh payğambar avlodigaça bölgan qodisalar yoritilgan. 2-bobda Yofasdan Qönğirot şö'basigaça bölgan möğul hukmdorlari davri xususida fikr yuritilgan. 3-bobda Kurlos avlodiga mansub pod-şoxlar davrida sodir bölgan voqealar töğrisida yozilgan. 4-bobda Eltuzarxonning ota-bobolari xayoti tasvirlangan. 5-bobda Eltuzarxonning tuğilişidan bu asarning yozilib tamom bölişiga qadar bölgan voqealar xususida qalam tebratilgan. Xotima esa olimlar, avliyo, amir, bek, şoir, hunarmandlar xaqida ma'lumotlarni öz içiga oladi.
M. öz davridagi suğoriş inşootlari va yersuv munosabatlariga doir «Arnalar» (arna-anhor, kanal) nomli risola ham yozgan. Bu risola 18-a. oxiri va 19- a. boşlaridagi dexdonçilik b-n boğliq, ijtimoiy munosabatlarni örganişda ahamiyatli. M.ning asosiy adabiy merosi — 1815—20 y.larda tuzilgan «Munis ul-uşşoq» («Oşiklar dösti») devoni ğazal, muxammas, kasida, ruboiy, qit'a va b. janrlardan iborat bölib, 20000 dan ziyod misrani öz içiga olgan. U xattotlar tomonidan qaytaqayta köçirilib, 1880 y.da Xiva toşbosmasida naşr etilgan.
M. Navoiyning «Mezon ul-avzon», «Holoti Sayyid Hasan Ardaşer» asarlarini kitobat qilgan (1794, 1797). Ayniqsa, «Mezon ul-avzon»ni oldingi ayrim xattotlar yöl qöygan xatolarni tuzatib, savodli köçirgan. Bu uning aruz ilmining xos bilimdoni ekanligidan ham dalolat beradi.
M.ning savod çiqarişni yengillatiş va xusnixat san'atini rivojlantiriş masalalariga bağişlangan «Savodi ta'lim» (1804) şe'riy risolasi ham bor. Devonlarining bir neça qölyozma nusxalari Özbekiston FA Şarq-şunoslik in-ti Şarq qölyozma asarlari fondida saqlanadi.
As: Tanlangan asarlar, T., 1957.
Ad.: Yunusov M., Munis Xorazmiy, T.. 1953; Karimov Ğ., Özbek adabiyoti tarixi, 3kitob, T., 1966; Ma'naviyat yulduzlari, T., 2001.
Nusratullo Jumayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МУНИС Хоразмий (тахаллуси; асл исм-шарифи Шермуҳаммад Амир Авазбий ўғли) (1778— Хива яқинидаги Қиёт қишлоғи — 1829) — шоир, тарихнавис, таржимон, хаттот ва маърифатпарвар. Дастлабки маълумотни туғилган қишлоғида олган, кейинчалик Хива мадрасаларида ўқиган. 1800 й.да отаси вафот этгач, Аваз Муҳаммад Иноқ М.ни саройнинг фармоннавис котиби қилиб тайинлаган. М. замонасининг машхур олим, шоир ва санъаткорлари б-н яқин алоқада бўлиб, билими, салоҳияти ва кучқувватини шеъриятга, илм-фан ва маърифатга бағишлаган. М. 1804 й.дабиринчи шеърлар девони — «Девони Мунис»ни яратган. 1806 й.да Элтузархон М.га Хива хонлиги ҳақида китоб ёзишни топширган. М. ўз асарини Шерғозихон давригача ёзиб етказганда, Элтузархон фожиали ҳалок бўлади. М. китобини давом эттиради ва 1819 й.да Мирхонднинг «Равзат уссафо» («Софлик боги») тарихий асарини туркий тилга таржима қилишни бошлайди. М. бу асарнинг 1жилдини таржима қилишга улгуради. У бу икки асарни ҳам тугата олмай вафот этади. Унинг «Фирдавс ул-иқбол» («Бахтлар боги») асарини ва «Равзат уссафо» таржимасини шогирди Огаҳий ниҳоясига етказади. М.нинг «Фирдавс ул-иқбол» асари узок, даврни камраб олган бўлиб, Марказий Осиё, айниқса, Хива хонлиги тарихини ўрганишда қимматли манбадир. Асарда Хоразмнинг қад. даври б-н бир қаторда, Хива хонлигининг 1825 . й.гача бўлган сиёсий тарихи баён этилган, тожтахт, бойлик учун олиб борилган курашлар ва, шунингдек, Хива хонларининг қўшни туркман ва қорақалпоқ халқлари б-н бўлган му-носабатлари ҳақида ҳам кўплаб маълумотлар келтирилган.
Асар муқаддима, 5 боб ва хотимадан иборат. 1-бобда Одам Атодан то Нуҳ пайғамбар авлодигача бўлган қодисалар ёритилган. 2-бобда Ёфасдан Қўнғирот шўъбасигача бўлган мўғул ҳукмдорлари даври хусусида фикр юритилган. 3-бобда Курлос авлодига мансуб под-шохлар даврида содир бўлган воқеалар тўғрисида ёзилган. 4-бобда Элтузархоннинг ота-боболари хаёти тасвирланган. 5-бобда Элтузархоннинг туғилишидан бу асарнинг ёзилиб тамом бўлишига қадар бўлган воқеалар хусусида қалам тебратилган. Хотима эса олимлар, авлиё, амир, бек, шоир, ҳунармандлар хақида маълумотларни ўз ичига олади.
М. ўз давридаги суғориш иншоотлари ва ерсув муносабатларига доир «Арналар» (арна-анҳор, канал) номли рисола ҳам ёзган. Бу рисола 18-а. охири ва 19- а. бошларидаги дехдончилик б-н боғлиқ, ижтимоий муносабатларни ўрганишда аҳамиятли. М.нинг асосий адабий мероси — 1815—20 й.ларда тузилган «Мунис ул-ушшоқ» («Ошиклар дўсти») девони ғазал, мухаммас, касида, рубоий, қитъа ва б. жанрлардан иборат бўлиб, 20000 дан зиёд мисрани ўз ичига олган. У хаттотлар томонидан қайтақайта кўчирилиб, 1880 й.да Хива тошбосмасида нашр этилган.
М. Навоийнинг «Мезон ул-авзон», «Ҳолоти Саййид Ҳасан Ардашер» асарларини китобат қилган (1794, 1797). Айниқса, «Мезон ул-авзон»ни олдинги айрим хаттотлар йўл қўйган хатоларни тузатиб, саводли кўчирган. Бу унинг аруз илмининг хос билимдони эканлигидан ҳам далолат беради.
М.нинг савод чиқаришни енгиллатиш ва хуснихат санъатини ривожлантириш масалаларига бағишланган «Саводи таълим» (1804) шеърий рисоласи ҳам бор. Девонларининг бир неча қўлёзма нусхалари Ўзбекистон ФА Шарқ-шунослик ин-ти Шарқ қўлёзма асарлари фондида сақланади.
Ас: Танланган асарлар, Т., 1957.
Ад.: Юнусов М., Мунис Хоразмий, Т.. 1953; Каримов Ғ., Ўзбек адабиёти тарихи, 3китоб, Т., 1966; Маънавият юлдузлари, Т., 2001.
Нусратулло Жумаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.