Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Futurizm

    Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 314–315-b. — ziyouz.com

    Futurizm (lot. futurum — kelajak) — 20-a. boşlarida Yevropa adabiyoti va san'atida maydonga kelgan avangardizm oqimi. F. ğoyalari, ayniqsa, Italiya va Rossiyada adabiyot, teatr, musiqa va kino san'atlaridan taşqari, adabiyot şunoslik va san'atşunoslik fanlarida öz ifodasini topdi. Şuningdek, F. Yevropadagi qator adabiyot va san'at namoyandalarini ham ta'sir doirasiga tortdi.

    1909 y. 20 fev.da «Figaro» (Parij) gaz.da «Futurizm manifesti»ning e'lon qilinişi Italiyada F.ning vujudga kelişiga sababçi bölgan. F.ning nazariyasi va poetikasi 1909— 15 y.larda şakllangan. Milandagi ilk futuristlar guruhi rahbari F.T. Marinetti «Futurizm manifesta» (1909), «Oy nurini öldiramiz!» (1911), «Futuristik adabiyotning texnik manifesti» (1912), «Sintaksisning yemirilişi...» (1913) maqolalari, şuningdek, rassomlar —U. Boççoni, K. Karra, kompozitor Pratelli va b. öz manifestlari b-n F. estetikasiga asos solişgan. 20-a.da yuzaga kelgan boşqa avangardlik oqimlari singari, F. ham mavjud dunyo b-n aloqani uzib, dunyo madaniyatini rad etgan, özining aksilestetikasini an'anaviy adabiy did va maktablarga qarşi qöygan. Futuristlarning yangi nutqiy ifoda vositalarini axtarişlari («erkin» sintaksis, tovuştaqlid va b.) poetik til sohasidagi islohot böla olmagan. Italyan futuristlari badiiy merosdan voz keçiş b-n birga kuç va zöravonlikni tarğib qilib, uruşni «dunyo gigiyenasi» sifatida madh etgan, ayrimlari esa keyinçalik Mussolini tomoniga ötib ketgan.

    Rus F.i mustaqil badiiy harakat sifatida maydonga keddi. Rus F.ining tarixi «Gileya» yoki kubofuturistlar (V. V. Xlebnikov, D. D. va N. D. Burlyuklar, V. V. Kamenskiy, V. V. Mayakovskiy va b.), «Egofuturistlar uyuşmasi» (I. Severyanin, I. V. Ignatyev, K. K. Olimpov va b.), «Şe'riyat şiyponi» (V. Şerşenoviç, R. Ivnev va b.) hamda «Sentrifuga» (B. L. Pasternak, N. N. Aseyev va b.) guruhlarining özaro munosabatlari va kuraşi tarixidan iborat. «Gileya» boşqa guruxlardan avval tuzilgan va dastur xarakteridagi bir neça töplamlarni naşr etgan uyuşma sifatida özida rus F.ining qiyofasini köproq aks ettirgan. Eskilikning muqarrar yemirilajagini, «jahon töntarişi» va «yangi insoniyat»ning tuğilişini san'at orqali seziş va oldindan aytib berişga uriniş mazkur harakatning umumiy asosini taşkil etgan. Badiiy ijod, rus futuristlarining fikriça, taklid emas, balki tabiatning davomi; tabiat esa insonning ijodiy kuçi yordamida yangi dunyoni barpo etadi. Adabiy janr va uslublarning şartli tizimini buziş, til tabiatning tarkibiy qismi bölgan davrga, folklormifologik manbalarga qaytişning boisi şundadir. Futuristlar jonli rus tili zaminida tonik şe'r va fonetik qofiyani işlab çikdilar, yangi sözni «ijod etiş»ga mahliyo bölib, hatto yangi şeva yaratişgaça bordilar.

    1917 y.dan keyin Rossiyada «LEF», «Kommuna san'ati», Ukrainada «Aspanfut», Gruziyada «41» singari guruxlar tuzildi. V. V. Mayakovskiy singari futurist şoirlarning dovruq qozonişi b-n Özbekistonda ham ularning izdoşlari paydo böddi. Ular (Oltoy, Ş. Sulaymon, U. Ismoilov) ma'lum vaqg tovuş taklidiga asoslangan, şaklbozlik körinişlaridan iborat şe'riy tajriba b-n maşğul böldilar. Ammo sotsialistik realizm metodining karor topişi b-n bunday hollarga barham berildi. Adabiybadiiy taraqqiyot avangardlik oqimlarining ötkinçi davr samarasi ekanini isbotladi.

    Ad.: Literaturnoye dvijeniye sovetskoy epoxi. Materiali i dokumenti, M., 1986.

    Naim Karimov.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ФУТУРИЗМ (лот. futurum — келажак) — 20-а. бошларида Европа адабиёти ва санъатида майдонга келган авангардизм оқими. Ф. ғоялари, айниқса, Италия ва Россияда адабиёт, театр, мусиқа ва кино санъатларидан ташқари, адабиёт шунослик ва санъатшунослик фанларида ўз ифодасини топди. Шунингдек, Ф. Европадаги қатор адабиёт ва санъат намояндаларини ҳам таъсир доирасига тортди.

    1909 й. 20 фев.да «Фигаро» (Париж) газ.да «Футуризм манифести»нинг эълон қилиниши Италияда Ф.нинг вужудга келишига сабабчи бўлган. Ф.нинг назарияси ва поэтикаси 1909— 15 й.ларда шаклланган. Миландаги илк футуристлар гуруҳи раҳбари Ф.Т. Маринетти «Футуризм манифеста» (1909), «Ой нурини ўлдирамиз!» (1911), «Футуристик адабиётнинг техник манифести» (1912), «Синтаксиснинг емирилиши...» (1913) мақолалари, шунингдек, рассомлар —У. Боччони, К. Карра, композитор Прателли ва б. ўз манифестлари б-н Ф. эстетикасига асос солишган. 20-а.да юзага келган бошқа авангардлик оқимлари сингари, Ф. ҳам мавжуд дунё б-н алоқани узиб, дунё маданиятини рад этган, ўзининг аксилэстетикасини анъанавий адабий дид ва мактабларга қарши қўйган. Футуристларнинг янги нутқий ифода воситаларини ахтаришлари («эркин» синтаксис, товуштақлид ва б.) поэтик тил соҳасидаги ислоҳот бўла олмаган. Итальян футуристлари бадиий меросдан воз кечиш б-н бирга куч ва зўравонликни тарғиб қилиб, урушни «дунё гигиенаси» сифатида мадҳ этган, айримлари эса кейинчалик Муссолини томонига ўтиб кетган.

    Рус Ф.и мустақил бадиий ҳаракат сифатида майдонга кедди. Рус Ф.ининг тарихи «Гилея» ёки кубофутуристлар (В. В. Хлебников, Д. Д. ва Н. Д. Бурлюклар, В. В. Каменский, В. В. Маяковский ва б.), «Эгофутуристлар уюшмаси» (И. Северянин, И. В. Игнатьев, К. К. Олимпов ва б.), «Шеърият шийпони» (В. Шершенович, Р. Ивнев ва б.) ҳамда «Центрифуга» (Б. Л. Пастернак, Н. Н. Асеев ва б.) гуруҳларининг ўзаро муносабатлари ва кураши тарихидан иборат. «Гилея» бошқа гурухлардан аввал тузилган ва дастур характеридаги бир неча тўпламларни нашр этган уюшма сифатида ўзида рус Ф.ининг қиёфасини кўпроқ акс эттирган. Эскиликнинг муқаррар емирилажагини, «жаҳон тўнтариши» ва «янги инсоният»нинг туғилишини санъат орқали сезиш ва олдиндан айтиб беришга уриниш мазкур ҳаракатнинг умумий асосини ташкил этган. Бадиий ижод, рус футуристларининг фикрича, таклид эмас, балки табиатнинг давоми; табиат эса инсоннинг ижодий кучи ёрдамида янги дунёни барпо этади. Адабий жанр ва услубларнинг шартли тизимини бузиш, тил табиатнинг таркибий қисми бўлган даврга, фольклормифологик манбаларга қайтишнинг боиси шундадир. Футуристлар жонли рус тили заминида тоник шеър ва фонетик қофияни ишлаб чикдилар, янги сўзни «ижод этиш»га маҳлиё бўлиб, ҳатто янги шева яратишгача бордилар.

    1917 й.дан кейин Россияда «ЛЭФ», «Коммуна санъати», Украинада «Аспанфут», Грузияда «41» сингари гурухлар тузилди. В. В. Маяковский сингари футурист шоирларнинг довруқ қозониши б-н Ўзбекистонда ҳам уларнинг издошлари пайдо бўдди. Улар (Олтой, Ш. Сулаймон, У. Исмоилов) маълум вақг товуш таклидига асосланган, шаклбозлик кўринишларидан иборат шеърий тажриба б-н машғул бўлдилар. Аммо социалистик реализм методининг карор топиши б-н бундай ҳолларга барҳам берилди. Адабийбадиий тараққиёт авангардлик оқимларининг ўткинчи давр самараси эканини исботлади.

    Ад.: Литературное движение советской эпохи. Материалы и документы, М., 1986.

    Наим Каримов.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.