Futurizm

Futurizm (lotinça futurum — «kelajak») — 20-asr boşlarida Yevropa adabiyoti va san'atida paydo bölgan avangard oqim. Rusça Vikipediyaga köra, u asosan 1910-yillar va 1920-yillar boşida, birinçi navbatda Italiya va Rossiya şe'riyati hamda rassomligida rivojlangan. Futuristlar ötmiş madaniyatini inkor etib, kelajakni — sanoat, texnika, tezlik va hayot sur'atining oşişi davrini uluğlagan; oqimning nomi ham şundan kelib çiqqan.1

ÖzME'ga köra, Italiyada futurizmning tuğilişiga 1909-yil 20-fevralda Parijdagi «Figaro» gazetasida «Futurizm manifesti»ning e'lon qilinişi turtki bergan. Manifest muallifi va oqim asosçisi italyan şoiri Filippo Tommazo Marinetti edi. Uning nazariyasi va poetikasi 1909–1915-yillarda şakllangan. Marinetti «Oy nurini öldiramiz!» (1911), «Futuristik adabiyotning texnik manifesti» (1912) va boşqa maqolalar e'lon qilgan; rassomlar Umberto Boççoni va Karlo Karra, kompozitor Pratella ham öz manifestlarini yozgan.

Rusça Vikipediyaga köra, adabiy futurizm an'anaviy grammatikadan voz keçiş, şoirning öz imlosiga haqli ekanini ta'kidlaş, yangi söz yasaş, tezlik va ritmga intiliş bilan ajralib turgan; Marinetti «telegraf uslubi»ni tarğib qilgan. Rassomlar esa poyezd, avtomobil va samolyotlarni tasvirlab, harakat dinamikasini ifodalaşga uringan. Italyan futurizmi rassomligining asosçilari sifatida Jakomo Balla, Umberto Boççoni, Luiji Russolo, Karlo Karra va Jino Severini tilga olinadi.

ÖzME'ga köra, italyan futuristlari badiiy merosdan voz keçiş bilan birga kuç va zöravonlikni tarğib qilgan, uruşni «dunyo gigiyenasi» deb madh etgan; ularning ayrimlari keyinçalik Mussolini tarafiga ötgan.

ÖzME rus futurizmini mustaqil badiiy harakat sifatida ta'riflaydi. Uning tarixi bir neça guruh faoliyati bilan boğliq: «Gileya», ya'ni kubofuturistlar (V. Xlebnikov, D. va N. Burlyuklar, V. Kamenskiy, V. Mayakovskiy), egofuturistlar (I. Severyanin va boşqalar), «Şe'riyat şiyponi» guruhi (V. Şerşenoviç, R. Ivnev) va «Sentrifuga» (B. Pasternak, N. Aseyev). Ular orasida eng avval tuzilgan va dasturiy töplamlar çiqargan «Gileya» rus futurizmining qiyofasini eng yorqin aks ettirgan.

ÖzME'ga köra, rus futuristlari badiiy ijodni tabiatning taqlidi emas, balki uning davomi deb bilgan. Ular adabiy janr va uslublarning odatiy tizimini buzişga, folklor va mifologik manbalarga qaytişga intilgan, jonli rus tili asosida tonik şe'r va fonetik qofiyani rivojlantirgan, yangi sözlar yasaş bilan ham faol şuğullangan. 1917-yildan keyin Rossiyada «LEF», «Kommuna san'ati», Ukrainada «Aspanfut», Gruziyada «41» kabi guruhlar paydo bölgan.

ÖzME'ga köra, Mayakovskiy kabi futurist şoirlarning şuhrati tufayli Özbekistonda ham ularning izdoşlari paydo bölgan. Oltoy, Ş. Sulaymon, U. Ismoilov kabi şoirlar bir muddat tovuş taqlidiga asoslangan, şaklga urğu beruvçi şe'riy tajribalar qilgan. Keyinçalik sovet adabiyotida sotsialistik realizm metodi qaror topgaç, bunday tajribalarga barham berilgan.

ÖzME futurizmni boşqa avangard oqimlar kabi mavjud dunyo va jahon madaniyati bilan aloqani uzgan, an'anaviy adabiy didga özining «aksilestetikasi»ni qarşi qöygan oqim sifatida tavsiflaydi va uning ifoda vositalari sohasidagi izlanişlarini çinakam poetik islohot deb hisoblamaydi. Rusça Vikipediya esa futurizmning tasviriy san'at, adabiyot va teatr rivojidagi ta'sirini keng yoritadi.