Galiley almaştirişlari
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 56-b. — ziyouz.com
Galiley almaştirişlari -q. Nisbiylik nazariyasi. GALILEY NISBIYLIK PRINSIPI — Nyutonnint klassik mexanikasida barça inersial sanoq tizimlarining fizikaviy teng huquqlilik prinsipi. Bu holat mexanika qonunlari birday bölganida namoyon böladi. Biror inersial sanoq tizimida ötkaziladigan har qanday mexanik tajribalar asosida muayyan tizim tinç holatda yoki tuğri çiziqli tekis harakatda ekanligini aniqlab bölmaydi. Bu holatni birinçi bulib 1636 y.da G. Galiley aniqlagan. Moddiy nuqtaning harakati nisbiydir: uning holati, tezligi, trayektoriyasining şakli uşbu harakat qaysi inersial sanoq tizimi (sanoq jismi)ga nisbatan qaralişiga boğliq. Şuning b-n birga, klassik mexanika qonunlari barça inersial sanoq ti-zimlarida birday böladi. Mexanik harakatning nisbiyligi va mexanika qonunlarining turli inersial sanoq tizimlarida birday bulişi G. n. p. mazmunini taşkil qiladi. Matematik jihatdan G. n. p. mexanika tenglamalarining harakatlanayotgan nuqtalar koordinatalarini (vaqtning ham inersial sanoq tizimidan boşqasiga ötişdagi almaştirişlarga — Galiley almaştirişlariga nisbatan invariantligini ifodalaydi (q. Nisbiylik nazariyasi). Şu sababli Galiley almaştirişlarida yuqoridagi tenglama özgarmaydi. Bu tenglama G. n. p.ning matematik ifodalanişidir. G. n. p. jismlar yoruglik tezligiga nisbatan ança kiçik tezliklar b-n harakatlangan hol uçungina örinli. ~ s bölgan hollarda Galiley almaştirişlari Lorens almaştirişlari b-n almaştirilişi lozim.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГАЛИЛЕЙ АЛМАШТИРИШЛАРИ -қ. Нисбийлик назарияси. ГАЛИЛЕЙ НИСБИЙЛИК ПРИНЦИПИ — Ньютоннинт классик механикасида барча инерциал саноқ тизимларининг физикавий тенг ҳуқуқлилик принципи. Бу ҳолат механика қонунлари бирдай бўлганида намоён бўлади. Бирор инерциал саноқ тизимида ўтказиладиган ҳар қандай механик тажрибалар асосида муайян тизим тинч ҳолатда ёки туғри чизиқли текис ҳаракатда эканлигини аниқлаб бўлмайди. Бу ҳолатни биринчи булиб 1636 й.да Г. Галилей аниқлаган. Моддий нуқтанинг ҳаракати нисбийдир: унинг ҳолати, тезлиги, траекториясининг шакли ушбу ҳаракат қайси инерциал саноқ тизими (саноқ жисми)га нисбатан қаралишига боғлиқ. Шунинг б-н бирга, классик механика қонунлари барча инерциал саноқ ти-зимларида бирдай бўлади. Механик ҳаракатнинг нисбийлиги ва механика қонунларининг турли инерциал саноқ тизимларида бирдай булиши Г. н. п. мазмунини ташкил қилади. Математик жиҳатдан Г. н. п. механика тенгламаларининг ҳаракатланаётган нуқталар координаталарини (вақтнинг ҳам инерциал саноқ тизимидан бошқасига ўтишдаги алмаштиришларга — Галилей алмаштиришларига нисбатан инвариантлигини ифодалайди (қ. Нисбийлик назарияси). Шу сабабли Галилей алмаштиришларида юқоридаги тенглама ўзгармайди. Бу тенглама Г. н. п.нинг математик ифодаланишидир. Г. н. п. жисмлар ёруглик тезлигига нисбатан анча кичик тезликлар б-н ҳаракатланган ҳол учунгина ўринли. Ь ~ с бўлган ҳолларда Галилей алмаштиришлари Лоренц алмаштиришлари б-н алмаштирилиши лозим.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.