Nisbiylik nazariyasi
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 244-b. — ziyouz.com
Nisbiylik nazariyasi - fazo va vaqtning xar kanday fizik jarayon uçun örinli bölgan xususiyatlari haqidagi hoz. zamon fizika ta'limoti. A. Eynşteyn yaratgan N. n. 2 kiyemdan: maxsus N.n. va umumiy N.n.dan iborat bölib, maxsus N. n. 1905 y.da, umumiy N.n. 1916 y.da nihoyasiga yetkazilgan.
Fazo va vaqt hakidagi tuşunçalar turli davrda turliça bölgan. Klassik fizikada vaktning fazo b-n materiyaga heç kanday dahli yök. Fazo va vaqt hakidagi klassik mexanika ta'limotini Galiley nisbiylik prinsipi asosida matematik ravişda ifodalaş mumkin. Fazoning anik nuktasida aniq vaqtda röy beruvçi hodisani voqea deyiladi. Mexanik hodisalar barça inersial sanoq sistemalarda bir xil röy beradi, demak, harakat tenglamasining yoziliş şakli barça inersial sanoq sistemalarda bir xildir. Bu xususiyat Galiley almaştirişlariga nisbatan Nyuton harakat tenglamasining invariantligi deyiladi.
N.n.ga köra, fizik jarayonlarda fazo va vaqt xususiyatlari uzaro boğliqdir. Fazo va vaqtning uzaro boğlanişi harakat tufaylidir. Jism turli harakatda ekan, fazo va vakt xususiyatlari ham turliçadir. Maxsus N.n. uçun 2 prinsip (asosiy qonun) zamin hisoblanadi: birinçisi nisbiylik prinsipi, ikkinçisi yoruğlik tezligining doimiyligidir. Nisbiylik prinsipiga asosan, fizik qonuniyatlarni ifo-dalovçi matematik tenglamalar bir xil körinişga ega, ya'ni ular turli inersial sanoq sitemalarga nisbatan invariantdir. Ikkinçi prinsipni quyidagiça ifodalaş mumkin: yoruğlikning böşliqdagi tezligi barça inersial sanoq sistemalarda bir xil qiymatga ega bölib, yoruğlik manbaining harakatiga boğliq emas.
Gravitatsiya, fazo va vaqt haqidagi hoz. zamon fizik nazariyasi, asosan, A. Eynşteyn tomonidan yaratildi va u u mumiy N.n. nomini oldi. Umumiy N.n.ning yaratilişida ekvivalentlik prinsipi asos bölib xizmat qildi.
N.n.dan kelib çiquvçi xulosalar juda köp tekşirişlar, kuzatişlar va tajribalar asosida tasdiklangan. Hozirgi kungaça N.n.ning kamçiliklari mavjudligini körsatuvçi biror dalil yoki tajriba natijalari ma'lum emas.
Ad. Eynşteyn A., Sbornik nauçnix trudov, t.t. 1—4, M., 1965—67; Bekjonov R., Eynşteyn va nisbiylik nazariyasi, T., 1978.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НИСБИЙЛИК НАЗАРИЯСИ - фазо ва вақтнинг хар кандай физик жараён учун ўринли бўлган хусусиятлари ҳақидаги ҳоз. замон физика таълимоти. А. Эйнштейн яратган Н. н. 2 киемдан: махсус Н.н. ва умумий Н.н.дан иборат бўлиб, махсус Н. н. 1905 й.да, умумий Н.н. 1916 й.да ниҳоясига етказилган.
Фазо ва вақт ҳакидаги тушунчалар турли даврда турлича бўлган. Классик физикада вактнинг фазо б-н материяга ҳеч кандай даҳли йўк. Фазо ва вақт ҳакидаги классик механика таълимотини Галилей нисбийлик принципи асосида математик равишда ифодалаш мумкин. Фазонинг аник нуктасида аниқ вақтда рўй берувчи ҳодисани воқеа дейилади. Механик ҳодисалар барча инерциал саноқ системаларда бир хил рўй беради, демак, ҳаракат тенгламасининг ёзилиш шакли барча инерциал саноқ системаларда бир хилдир. Бу хусусият Галилей алмаштиришларига нисбатан Ньютон ҳаракат тенгламасининг инвариантлиги дейилади.
Н.н.га кўра, физик жараёнларда фазо ва вақт хусусиятлари узаро боғлиқдир. Фазо ва вақтнинг узаро боғланиши ҳаракат туфайлидир. Жисм турли ҳаракатда экан, фазо ва вакт хусусиятлари ҳам турличадир. Махсус Н.н. учун 2 принцип (асосий қонун) замин ҳисобланади: биринчиси нисбийлик принципы, иккинчиси ёруғлик тезлигининг доимийлигидир. Нисбийлик принципига асосан, физик қонуниятларни ифо-даловчи математик тенгламалар бир хил кўринишга эга, яъни улар турли инерциал саноқ ситемаларга нисбатан инвариантдир. Иккинчи принципни қуйидагича ифодалаш мумкин: ёруғликнинг бўшлиқдаги тезлиги барча инерциал саноқ системаларда бир хил қийматга эга бўлиб, ёруғлик манбаининг ҳаракатига боғлиқ эмас.
Гравитация, фазо ва вақт ҳақидаги ҳоз. замон физик назарияси, асосан, А. Эйнштейн томонидан яратилди ва у у мумий Н.н. номини олди. Умумий Н.н.нинг яратилишида эквивалентлик принципи асос бўлиб хизмат қилди.
Н.н.дан келиб чиқувчи хулосалар жуда кўп текширишлар, кузатишлар ва тажрибалар асосида тасдикланган. Ҳозирги кунгача Н.н.нинг камчиликлари мавжудлигини кўрсатувчи бирор далил ёки тажриба натижалари маълум эмас.
Ад. Эйнштейн А., Сборник научных трудов, т.т. 1—4, М., 1965—67; Бекжонов Р., Эйнштейн ва нисбийлик назарияси, Т., 1978.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.