Nisbiylik nazariyasi

Nisbiylik nazariyasi — fazo va vaqtning barça fizik jarayonlar uçun örinli bölgan xususiyatlarini tavsiflovçi fizik nazariya. U Albert Eynşteynning ikki nazariyasi — maxsus nisbiylik nazariyasi va umumiy nisbiylik nazariyasidan iborat.

Rus tilidagi Vikipediyaga köra, keng ma'noda nisbiylik nazariyasi maxsus va umumiy nazariyani öz içiga oladi, tor ma'noda esa faqat maxsus nisbiylik nazariyasi şunday ataladi. Maxsus nazariya tortişiş maydonlarini hisobga olmasa ham böladigan jarayonlarga tegişli, umumiy nazariya esa Nyuton nazariyasini umumlaştiruvçi tortişiş nazariyasidir.

Özbek tilidagi Vikipediyaga köra, klassik fizikada vaqt fazo va materiyaga boğliq emas deb qaralgan. Nisbiylik nazariyasiga köra esa fizik jarayonlarda fazo va vaqt xususiyatlari özaro boğliq va bu boğlaniş harakat tufaylidir. Inglizça Vikipediyaga köra, nazariya fazo va vaqtni yagona tört ölçovli fazo-vaqt sifatida qaraş, bir vaqtdalikning nisbiyligi, vaqtning sekinlaşuvi va uzunlikning qisqarişi kabi tuşunçalarni kiritgan va Isaak Nyuton yaratgan 200 yillik mexanikaning örnini egallagan.

Rus tilidagi Vikipediyaga köra, maxsus nisbiylik nazariyasi klassik elektrodinamika (optika bilan birga) va Galiley nisbiylik prinsipi orasidagi ziddiyatni hal qiliş sifatida paydo bölgan. Eynşteyn maxsus nazariyani 1905-yilda «Harakatlanuvçi jismlar elektrodinamikasiga doir» maqolasida e'lon qildi. Inglizça va özbek tilidagi Vikipediyaga köra, u Albert Maykelson, Hendrik Lorens, Anri Puankare va boşqalarning natijalariga tayangan, keyingi işlarni Maks Plank, German Minkovskiy va boşqalar bajargan.

Umumiy nazariyani Eynşteyn 1907–1915-yillarda işlab çiqdi. Uning e'lon qilingan yili manbalarda turliça beriladi: inglizça Vikipediyaning kiriş qismida 1915-yil deyiladi, keyinroq esa yakuniy şakli 1916-yilda çop etilgani aytiladi; rus tilidagi Vikipediyada 1915–1916-yillar, özbek tilidagi Vikipediyada 1916-yilda nihoyasiga yetkazilgani körsatiladi.

Atamaning kelib çiqişi ham turliça talqin qilinadi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, «nisbiylik nazariyasi» atamasini 1906-yilda Maks Plank kiritgan. Inglizça va özbek tilidagi Vikipediyaga köra esa Plank 1906-yilda «nisbiy nazariya» (olmonça Relativtheorie) iborasini işlatgan, «nisbiylik nazariyasi» (Relativitätstheorie) iborasini esa öşa maqolaning muhokama qismida birinçi bölib Alfred Buxerer qöllagan.

Inglizça Vikipediyaga köra, 1920-yillarga kelib fiziklar maxsus nazariyani qabul qilgan va u atom fizikasi, yadro fizikasi va kvant mexanikasi uçun zarur vositaga aylangan. Umumiy nazariya esa uzoq vaqt kam foydali köringan, 1960-yillar atrofida fizika va astronomiyada markaziy öringa çiqqan. Kvazarlar (1963), 3 kelvinli mikrotölqinli fon nurlanişi (1965), pulsarlar (1967) va ilk qora tuynuk nomzodlari (1981) kaşf etilgaç, ular nazariyani yana tasdiqlagan.

Maxsus nisbiylik nazariyasi ikki postulatga asoslanadi: fizika qonunlari barça inersial sanoq sistemalarida bir xil (nisbiylik prinsipi) va yoruğlikning böşliqdagi tezligi barça inersial sistemalarda bir xil bölib, manbaning harakatiga boğliq emas. Ikkinçi postulat Maykelson — Morli tajribasi natijalarini tuşuntiradi. Inglizça Vikipediyaga köra, nazariyaning oqibatlari qatoriga bir vaqtdalikning nisbiyligi, vaqtning sekinlaşuvi, uzunlikning qisqarişi, yoruğlik tezligidan katta tezlikning mumkin emasligi va massa bilan energiyaning ekvivalentligi (E = mc²) kiradi. Kiçik tezliklarda Lorens almaştirişlari klassik Galiley almaştirişlariga ötadi.

Umumiy nisbiylik nazariyasi ekvivalentlik prinsipiga tayanadi: tezlanuvçan harakat va tortişiş maydonidagi tinç holat fizik jihatdan bir xil. Eynşteyn fazo-vaqt egri degan fikrni ilgari surgan va matematik Marsel Grossman bilan nazariyani Riman geometriyasi doirasida ifodalaş mumkin degan xulosaga kelgan. 1915-yilda u fazo-vaqt egriligini massa va energiya bilan boğlovçi maydon tenglamalarini yaratdi. Inglizça Vikipediyaga köra, oqibatlari orasida gravitatsion vaqt sekinlaşuvi, Merkuriy orbitasidagi presessiya, yoruğlikning oğişi va koinotning kengayişi bor. Nazariya yordamida neytron yulduzlar, qora tuynuklar va gravitatsion tölqinlar başorat qilingan.

Rus tilidagi Vikipediyaga köra, maxsus nazariyani Plank, Lorens, Minkovskiy, Riçard Tolmen, Ervin Şryodinger va boşqalar darhol qabul qilgan, Nobel mukofoti sovrindorlari Filipp Lenard, Y. Ştark va J. J. Tomson esa uning qoidalariga tanqidiy munosabat bildirgan; Maks Abraham bilan bahs ham foydali bölgan.

Nazariyaning hozirgi holati borasida manbalar farq qiladi. Özbek tilidagi Vikipediyada nisbiylik nazariyasining kamçiligini körsatuvçi biror dalil yoki tajriba natijasi ma'lum emasligi aytiladi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra esa umumiy nazariya maxsus nazariyaga qaraganda kamroq tekşirilgan, bir neçta tamoyiliy muammolarga ega va unga muqobil tortişiş nazariyalari hozirça istisno etilmagan; şunga qaramay, u öz doirasida ma'lum tajriba faktlariga mos keladi va ilmiy jamoatçilik tan olgan asosiy nazariya hisoblanadi.