Gallyutsinatsiya
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 60–61-b. — ziyouz.com
Gallyutsinatsiya (lot. haUucinatio -xom xayol, bema'ni, xato) — yöq narsa va hodisalarni bordek idrok etiş. Idrok etilgan yöq obrazlar taşki tasvirga ega bölib, ular borliqda real narsalar kabi örin oladi va şu tufayli bemor bularning rostligiga işonadi, aslida yöq narsalarni körayotgan, eşitayotgandek böladi. Ruhiy va infeksion zararlanişlar, boş miya şikastlari, alkogolizm b-n boğliq psixozlarda, giyohvandlikning ba'zi xili, ruhiy iztirob va h.k. oqibatida yuzaga keladi. G.ni birinçi bölib fransuz psixiatri J. Eskirol ta'riflab bergan (1817). G.lar boş miya barça faoliyatining buzilişi b-n boğliq bölib, u faqat idrok etiş va tasavvur qilişning buzilişigina bölmay, balki bemorning atrof muhitga bölgan munosabati, uning hissiyoti va tafakkurlarining ham özgarişidir. G.ning oddiy va murakkabligi, qaysi analizatorga taalluqliligi, gallyutsinator obrazlarning tasviri hamda paydo böliş şaroitiga qarab bir neça xilga ajratiladi. G.ning oddiy xili, ya'ni elementar G.ga fotopsiyalar (köz oldida uçqun, tutun yoki tuman körinişi) hamda akazmlar (quloqqa şovqin, qarsillagan tovuş eşitilişi) kirib, ular har doim predmetsiz yuzaga keladi. G.ning murakkab xili doim predmetli va tasviriy tabiatga (bemorning köz öngida unga taşlanayotgan hayvon yoki qon körinişi mumkin) ega böladi. Tabiatiga köra (sezgi a'zolari yoki analizatorlar böyiça) köriş, eşitiş, hid biliş, ta'm biliş, taktil va umumiy sezgi, şuningdek vestibulyator va motor G.lar farq qilinadi. Bemorda bir vaqtning özida bir neçta G. kuzatiladi. Mas, bemor (aslida yöq) taniş yoki notaniş kişilarni köri-şi, gaplarini eşitişi; gullarni körib ularni uşlaşi yoki hidlab körişi mumkii. G.dan imperativ mazmundagi eşitiş G.i xavfli, bunda ğoyibdan kelgan tovuş bemorga biror iş (özini öldiriş, ovqat yemaslik, uyni yoqiş, atrofidagilarga tajovuz qiliş) buyuradi. Asli yöq tovuşga bemor itoat qilib ba'zan jinoyatga qöl urişi, öz-öziga yoki özgalar joniga qasd qilişi mumkin. G. paydo böliş vaqti va şaroitiga köra gipnogagik (uyqu oldi) va gipnopampik (uyğoniş vaqtida), klinik keçişiga qarab esa çin va soxta xillarga ajratiladi. G.ni imyuzşşan farqlamoq kerak. G. köpgina ruhiy kasalliklarning öziga xos belgilaridan hisoblanadi. Mirqobil Xalçlov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГАЛЛЮЦИНАЦИЯ (лот. haUucinatio -хом хаёл, бемаъни, хато) — йўқ нарса ва ҳодисаларни бордек идрок этиш. Идрок этилган йўқ образлар ташки тасвирга эга бўлиб, улар борлиқда реал нарсалар каби ўрин олади ва шу туфайли бемор буларнинг ростлигига ишонади, аслида йўқ нарсаларни кўраётган, эшитаётгандек бўлади. Руҳий ва инфекцион зарарланишлар, бош мия шикастлари, алкоголизм б-н боғлиқ психозларда, гиёҳвандликнинг баъзи хили, руҳий изтироб ва ҳ.к. оқибатида юзага келади. Г.ни биринчи бўлиб француз психиатри Ж. Эскирол таърифлаб берган (1817). Г.лар бош мия барча фаолиятининг бузилиши б-н боғлиқ бўлиб, у фақат идрок этиш ва тасаввур қилишнинг бузилишигина бўлмай, балки беморнинг атроф муҳитга бўлган муносабати, унинг ҳиссиёти ва тафаккурларининг ҳам ўзгаришидир. Г.нинг оддий ва мураккаблиги, қайси анализаторга тааллуқлилиги, галлюцинатор образларнинг тасвири ҳамда пайдо бўлиш шароитига қараб бир неча хилга ажратилади. Г.нинг оддий хили, яъни элементар Г.га фотопсиялар (кўз олдида учқун, тутун ёки туман кўриниши) ҳамда аказмлар (қулоққа шовқин, қарсиллаган товуш эшитилиши) кириб, улар ҳар доим предметсиз юзага келади. Г.нинг мураккаб хили доим предметли ва тасвирий табиатга (беморнинг кўз ўнгида унга ташланаётган ҳайвон ёки қон кўриниши мумкин) эга бўлади. Табиатига кўра (сезги аъзолари ёки анализаторлар бўйича) кўриш, эшитиш, ҳид билиш, таъм билиш, тактил ва умумий сезги, шунингдек вестибулятор ва мотор Г.лар фарқ қилинади. Беморда бир вақтнинг ўзида бир нечта Г. кузатилади. Мас, бемор (аслида йўқ) таниш ёки нотаниш кишиларни кўри-ши, гапларини эшитиши; гулларни кўриб уларни ушлаши ёки ҳидлаб кўриши мумкии. Г.дан императив мазмундаги эшитиш Г.и хавфли, бунда ғойибдан келган товуш беморга бирор иш (ўзини ўлдириш, овқат емаслик, уйни ёқиш, атрофидагиларга тажовуз қилиш) буюради. Асли йўқ товушга бемор итоат қилиб баъзан жиноятга қўл уриши, ўз-ўзига ёки ўзгалар жонига қасд қилиши мумкин. Г. пайдо бўлиш вақти ва шароитига кўра гипногагик (уйқу олди) ва гипнопампик (уйғониш вақтида), клиник кечишига қараб эса чин ва сохта хилларга ажратилади. Г.ни имюзшшан фарқламоқ керак. Г. кўпгина руҳий касалликларнинг ўзига хос белгиларидан ҳисобланади. Мирқобил Халчлов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.