Gana

Gana (Ghana), Gana Respublikasi (Republic of Chana) — Ğarbiy Afrikada, Gvineya qöltiği sohilidagi davlat. Mayd. 238,5 ming km2. Aholisi 18,1 mln. kişi (1997). Poytaxti — Akkra ş. Ma'muriy jihatdan 10 viloyatga bölinadi. Davlat tuzumi. G. — respublika. Britaniya Hamdöstligi tarkibiga kiradi. Amaddagi konstitutsiyasi 1992 y. 28 apr. dagi referendumda ma'qullangan va 1993 y. 7 yanv.da kuçga kirgan. Davlat boşliği — prezident. U tugri umumiy ovoz beriş yöli b-n 4 y. muddatga saylanadi va yana bir muddatga qayta saylanişi mumkin. Qonun çiqaruvçi hokimiyat 200 deputatdan iborat bir palatali parlament ixtiyorida. Ijroiya hokimiyatni prezident va hukumat amalga oşiradi. Tabiati. G. Şim. yarim şar subekvatorial mintaqasining savanna va nam tropik örmonlar doirasida joylaşadi. Sohil qismi past, qumli, lagunalar köp. Hududining ançagina qismi bal. 150— 300 m li tekislik. Markazida Aşanti (300 m) va Kvaxu (Ak-vava toği, 788 m) platolari, şarqida Togo toği bor. Iqpimi — ekvatorial-musson, jan.- ğarbida ekvatorial iqlim. Martning örtaça t-rasi 27—32°, avg.niki 23—26°. Yillik yoğin sohilning ğarbi, şim. va markazda 1000— 2000 mm, sohilning şarqi va Akkrada 650—750 mm. Noyab.— dek.da Sahroi Kabirdan quruq va issiq şamol esib turadi. Daryolar köp, ostonali, seryomğir mavsumda kemalar qatnaydi. Eng katta daryosi — Volta. Bosumtvi (34 km2, çuq. 71 m) G.dagi yagona köldir. Maydonining 10%i örmon. Qimmatbaho daraxtlar (vava, maxagoni, utile, makore va b.), sohilda mangra çakalakzorlari köp. Hayvonlardan fil, arslon, buyvol, gippopotam, sirtlon, maymun, kiyik, quşlar, ilon (kobra, mamba), haşarot (setse paşşasi) va b. bor. Milliy boğlari — Mole, Ditya va b. Aholnsining 73% i niger-kongo tillari guruhiga mansub xalqlardir (aşanti, fanti, adangme, eve); şim. viloyatlarida gur tillari guruhiga kiruvçi xalklar (moyey, gurma, grusi, tem va b.) yaşaydi. Davlat tili — ingliz tili. Aholining aksariyati mahalliy dinlarga e'tiqod qiladi, xristianlar, musulmonlar ham bor. Şahar aholisi 33%. Yirik şaharlari — Akkra, Kumasi, Tema, Takoradi, Keyp-Kost. Tarixi. Yevropaliklar kirib kelmasdan ilgari ham (15-a.) G.da q. x. va madaniyat rivojlangan. Qit'aning ayrim joylari b-n savdo-sotiq qilingan. G.ga dastlab portugallar kelib, juda köp oltin (oltin köpligi uçun bu yer Oltin Qirğoq deyila boşlangan) va qul olib ketgan. Keyinçalik ingliz (1553), golland (1595), şved (1640), daniyalik (1642), nemis (1682) savdogarlari kelgan. Angliya raqiblarini sekin-asta surib çiqarib. Aşanti va uning atrofidagi xududlarni özining mustamlakasi deb e'lon qildi (1901). Inglizlar oltin va olmos taşib keta boşladi. Aholi kakao yetiştirişga majbur qilindi. G. xalqining mustamlakaçilikka qarşi kuraşi tinimsiz davom etdi. 2-jahon uruşidan keyin bu kuraş ayniqsa kuç a idi. 1949 y. iyunda tuzilgan Konvent xalq partiyasi G.ga mustaqillik berilişini talab qiddi. 1956 y. inglizlar Oltin Qirğoqqa dominionlik berdi. 1957 y. 6 martda Oltin Kfi p-ğoqGana (4—11-a. larda Ğarbiy Sudandagi Gana davlati nomidan) nomi b-n mustaqil davlat deb e'lon qilindi. 1960 y. 1 iyuddan G.—respublika. G. 1957 y.dan BMT a'zosi. ÖzR b-n diplomatiya munosabatlarini 1993 y. 28 okt.da örnatgan. Milliy bayrami — 6 mart — Mustaqillik kuni. Siyosiy partnyalarm, kasaba uyuşmasi. Milliy demokratik kongress partiyasi, 1992 y. tuzilgan; Xalq milliy konvent partiyasi, 1992 y. taşkil etilgan; EGLE partiyasi, 1992 y.da tuzilgan; Yangi vatanparvarlik partiyasi, 1992 y.da taşkil. etilgan. G. kasaba uyuşmalari kongressi, 1957 y.da asos solingan. Xöjaligi. G.— agrar mamlakat. Yalpi içki mahsulotda q.x.ning uluşi 41,4%, sanoatning uluşi 14,2%. Sanoatida kon sanoati ahamiyatli. Foydali qazilmalardan oltin, ol-mos, boksit, marganets rudasi qazib olinadi, yiliga örtaça 6,1 mlrd. kVt-soat elektr energiyasi hosil qilinadi. Dengiz sohili lagunalaridan tuz olinadi. Qayta işlaş sanoatida alyuminiy, metallurgiya, neftni qayta işlaş, kimyo korxonalari mavjud. Temada alyuminiy eritiş, pölat quyiş, neftni qayta işlaş, avtomobil şinalarini ta'mirlaş, ximikatlar, böyoq tayyorlaş z-dlari, tökimaçilik, oziq-ovqat korxonalari b o r . Qişloq xöjaligi. G. dunyoda yetiştiriladigan kakaoning 28,0% ini beradi. Eksport uçun yana kofe, kopra (kokos yonğoği mağizi), banan, sitrus mevalar, yer yonğoq ham yetiştiriladi. Mahalliy ehtiyoj uçun maniok, yams, batat, taro, tariq, sorgo, makkajöxori, şoli, zaytun, sabzavot va b. yetiştiriladi. Şakarqamiş e kil ad i. Çorvaçiligida qoramol, qöy, eçki, çöçqa boqiladi. Dengizdan baliqovlanadi. T. y.larning uz.— 1285 km, avtomobil yöllari — 36,7 ming km. Asosiy dengiz portlari — Tema, Takoradi. G. çetga kakao, yoğoç materiallar, mineral xom aşyo (oltin, olmos, boksit, marganets rudasi), turli mahsulotlar çiqaradi. Çetdan maşina va transport vositalari, oziq-ovqat, içimliklar va tamaki oladi. AQŞ, Yaponiya, Buyuk Gana poytaxti — Akkra ş. Britaniya, Germaniya, Niderlandiya b-n savdo qiladi. Pul birligi — sedi. Maorifi va nlmiy muassasalari. 1961 y.dan 6—15 yoşli bolalar uçun bepul majburiy ta'lim joriy etilgan. Boşlanğiç, örta maktablar, hunar bilim yurtlari, ped. bilim yurtlari bor. Xususiy maktablar ham oçilgan. Oliy öquv yurtlari: Akkradagi G. un-ti (1948), Kumasidagi Aniq va tabiiy fanlar un-ti (1951), Keyp-Kostdagi un-t kolleji (1962) va b. Ilmiy muassasalari: Ijtimoiy va tabiiy FA, Ilmiy va industrial tadqiqotlar kengaşi, 10 i. t. instituta, 14 ilmiy jamiyat; Milliy kutubxona, G. milliy muzeyi (1957), Milliy tabiiy fanlar muzeyi, Botanika boği bor. Matbuoti, radnoeşittnrnşi va telekörsatuvn. G.da bir qança gaz. va jur. lar naşr etiladi. Yiriklari: «Gani-an tayme» («Gana vaqti», ingliz tilida çiqadigan kundalik gaz., 1958 y.dan), «Deyli grefik» («Kundalik voqealar», ingliz tilida çiqadigan kundalik hukumat gaz., 1950 y.dan), «Ivning nyus» («Keçki yangiliklar», haftalik keçki gaz., 1974 y.dan), «Mirror» («Közgu», haftalik hukumat gaz., 1953 y.dan), «Ekspiriyens» («Tajriba», xotin-qizlar uçun haftalik gaz., 1991 y.dan). G. axborot agentligi — hukumat axborot mahkamasi bölib, 1957 y.da taşkil etilgan. G. davlat ra-dioeşittiriş korporatsiyasi mamlakatdagi barça radioeşittiriş va telekörsatuvlarni nazorat qiladi. Radio-eşittirişlar 1961 y. dan, telekörsatuvlar 1965 y.dan olib bor i l a d i . Adabiyoti. G. xalqlarining yozma adabiyoti asrimiz boşlarida ingliz tilida vujudga kela boşpadi. A. Axum, E. Samson, A. Ajaye, K. Xeyford, S. D. Mene, G. B. Bannerman, R. Ye. G. Armattu va b. publitsistlarning kitob va maqolalari keng tarqaldi. 20—50-y.larda yaratilgan adabiy asarlarning asosiy mavzui tarix va etn.ga oid. G. R. Akkuaning «Fanta xalqi» dostoni, J. B. Dan-kvning «Uçinçi ayol» pyesasi, K. Fiavaning «Beşinçi laguna», «Anlo tarixining sahifalari» dramalari va b. asarlari G. xalqlarining milliy birligini tuşuniş va anglaşda katta axamiyatta ega. Şu davrda tarjima adabiyoti ham paydo böldi. 1957 y.dan keyin ijtimoiy va siyosiy mavzularga qöl urildi. Poeziya, dramaturgiya, proza rivojlandi. Yangi ijtimoiy va siyosiy mavzular vujudga keldi. G. xalqlari boy folklor an'analariga ham ega. Me'morçiligi va tasviriy sav'ati. G.da uy-joy qurilişi qad. an'analar asosida rivojlangan (loy-guvalalardan aylana va törtburçak şaklida işlanib, tomini palma şoxi, pöstloq, poxol va şiferlar b-n konusga öxşaş yoki ikki nişabli qilib berkitişgan). Xoz. G.da mahalliy kabila boşliqlarining saroylari saqlangan, ular loydan qurilib (bal. 5 m gaça), ustuni va devorlari geometrik öyma naqşlar b-n bezalgan. Akkra, Kumasi kabi katta şaharlarda temir-beton, alyuminiy va oynalardan qurilgan zamonaviy köp qavatli binolardan iborat yangi kvartallar barpo e t i l g a n . G.da zargarlik, kulolçilik, töquvçilik, yoğoçsozlik, fil suyagi öymakorligi urf bölgan, oltin, kumuş va bronzadan badiiy buyumlar yasaş rivojlangan. Bezak buyumlar, yaroğ-aslahalar, vazalar işlanadi. G.da mustaqillik e'lon qilingaç, professional san'at şakllanib, badiiy kurgazmalar taşkil etildi. Zamonaviy san'atkorlar realistik uslubda ijod qila boşladilar (haykaltaroş va rassom Kofi Antubam, rassomlar E. R. Sviting, A. O. Bartimeus va b., grafikaçi J. D. Okaye). G.da Madaniyat va san'at in-ti, Açimota (Akkra yaqinida) kolleji qoşidagi Badiiy maktab, Kuşasida me'morlik va kurili ş, hunarmandlik maktablari bor. Teatri. Raqs san'ati keng tarqalgan. Barça tomoşalar raqssiz ötmaydi. Asrimizning 20-y.larida G.da köçma konsert guruxlari vujudga keldi. 1962 y. G. un-ti qoşida Musiqa va drama maktabi taşkil etildi (raqs f-ti ham bor). Xalq raqs ansambli tuzildi (1962). 1958 y. şoira E. Sazerlend taşkil qilgan drama studiyasi 1963 i. un-tga qöşilib, musiqa va drama maktabi b-n xamkorlikda «Şoh Edip» (Sofokl), «Hamlet» (Şekspir)ni sahnalaştirdi. Rej. F. Morisso-Lerua «Teatr-klub» truppasini (1961), Milliy drama jamiyatining yarim professional jamoasi (1965)ni tuzdi. G.da A. Bukananing xususiy truppasi, «Öyinlar uyi» yarim professional teatri mahşur. Kinosi. Dastlabki badiiy filmi — «Ozodlik keldi» (nigeriyalik kinematografçilar b-n hamkorlikda 1967 y.da yaratilgan). 1963 y.da kinostudiya qurildi, davlat kino korporatsiyasi tuzildi. (1968), «Öz işingdan qolma» (1971) va b. filmlar yaratildi.