Gana

Gana, rasmiy nomi Gana Respublikasi — Ğarbiy Afrikadagi davlat. Janubda Gvineya qöltiği va Atlantika okeani bilan yuvilib, ğarbda Kot-d'Ivuar, şimolda Burkina-Faso, şarqda Togo bilan çegaradoş. Poytaxti — Akkra.

Yevropaliklar kelişidan oldin hozirgi Gana hududida bir qança qabila birlaşmalari va mahalliy davlatlar bölgan. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, eng qadimgi qirollikalardan biri Bonoman bölib, u 11-asrda mavjud bölgan; şimolda Dagbon qirolligi paydo bölgan. 17-asrdan Akan davlatlari, jumladan Aşanti şakllangan.

15-asrda portugallar savdo qiliş uçun kelgan. Portugaliyaliklar oltin va qul olib ketgani uçun hudud Oltin Qirğoq deb atala boşlagan. Keyinçalik golland, şved, daniyalik, nemis va ingliz savdogarlari kelgan. Elmina qal'asi qurilişi haqida manbalar: rus tilidagi maqolada portugallarning 1482-yildagi ekspeditsiyasi tilga olinadi, ingliz tilidagi maqolada esa Portugaliya qiroli Juan II 1481-yilda Diogu di Azambuja ga qal'a qurişni topşirgani aytiladi. Aşanti hududi 1901-yilda Oltin Qirğoq mustamlakasi tarkibiga kiritilgan. Inglizlar oltin va olmos olib ketgan, aholi kakao yetiştirişga majbur qilingan.

Mustamlakaçilikka qarşi kuraş Ikkinçi jahon uruşidan keyin kuçaydi. Kvame Nkruma 1949-yilda Konvent xalq partiyasini tuzgan. 1957-yil 6-martda Gana mustaqil davlat deb e'lon qilindi; nom qadimgi Gana davlatidan olingan. 1960-yil 1-iyuldan Gana respublika böldi. 1966-yilda Nkruma ofitserlar guruhi tomonidan ağdarildi, keyin harbiy hukumatlar va fuqarolik hukumatlari almaşdi. 1992-yilda köppartiyaviylikni nazarda tutuvçi yangi konstitutsiya qabul qilindi. Özbekiston bilan diplomatik munosabatlar 1993-yil 28-oktabrda örnatilgan.

Maydoni 238,5 ming km² (ingliz tilidagi maqolada 239 567 km² ham keltirilgan). Sohil qismi past va qumli. Markazda Aşanti platosi, şarqda Togo toğlari bor; eng baland nuqtasi — Afadjato toği (885 m, ingliz va rus manbalari). Özbek manbasida Kvaxu platosidagi Akvava toği (788 m) tilga olingan. Eng yirik daryosi — Volta; Akosombo töğoni (1965) hosil qilgan Volta köli dunyodagi yirik suv omborlaridan biri. Iqlimi subekvatorial, janubi-ğarbda ekvatorial iqlimga ötadi. Janubda nam tropik örmonlar, şimolda savannalar bor. Ma'muriy jihatdan 10 viloyatga bölinadi.

Gana — respublika, Britaniya Hamdöstligi a'zosi. Amaldagi konstitutsiya 1992-yil 28-aprelda referendumda ma'qullangan va 1993-yil 7-yanvarda kuçga kirgan. Davlat boşliği — prezident; u töğridan-töğri umumiy ovoz beriş bilan 4 yilga saylanadi. Qonun çiqaruvçi hokimiyat bir palatali parlamentga tegişli; ijroiya hokimiyatni prezident va hukumat amalga oşiradi. 2017-yil 7-yanvarda Nana Akufo-Addo prezident lavozimiga kirişgan.

Özbek manbasiga köra Gana — agrar mamlakat: yalpi içki mahsulotda qişloq xöjaligi uluşi 41,4%, sanoat uluşi 14,2%. Oltin, olmos, boksit va marganes rudasi qazib olinadi. Gana dunyoda yetiştiriladigan kakaoning 28,0% ini beradi. Çetga kakao, yoğoç va mineral xom aşyo çiqariladi. Asosiy portlari — Tema va Takoradi. Pul birligi — sedi.

Davlat tili — ingliz tili. Aholining köpçiligi niger-kongo tillari guruhiga mansub xalqlardan iborat (aşanti, fanti, adangme, eve). Dinlar böyiça manbalar farq qiladi: rus tilidagi maqolada aholining 69 foizi, ingliz tilidagi maqolada 71,3 foizi xristian deyilgan; özbek manbasida aksariyat mahalliy dinlarga e'tiqod qiladi deyilgan. Gana yozma adabiyoti 20-asr boşlarida ingliz tilida paydo bölgan. Uy-joy qurilişi qadimgi an'analar asosida rivojlangan, zargarlik, kulolçilik, töquvçilik va yoğoçsozlik keng tarqalgan. Raqs san'ati keng yoyilgan; 1962-yilda Gana universiteti qoşida Musiqa va drama maktabi taşkil etilgan.