Fil Suyak Sohili

Kot-d'Ivuar (fransuzça: Côte d'Ivoire, Fil Suyagi Qirğoği) — Ğarbiy Afrikada, Atlantika okeani sohilida joylaşgan respublika. Maydoni 322,5 ming km², aholisi 26 378 274 kişi (2020). Rasmiy poytaxti — Yamusukro, eng yirik şahri — Abidjan.

Arxeologik topilmalarga köra, hudud toş asridan beri obod bölgan. Manbalarda 11-asrda asos solingan Kong manzilgohi savdo markazi bölgani aytiladi; boşqa manbada Kong davlatini mande xalqlari 18-asr boşida tuzgani qayd etilgan. Yevropaliklar hududga 15-asrda kelgan, ular fil suyagi, oltin va boşqa boyliklarni olib ketgan.

Fransiya 1842–43-yillarda sohilning bir qismini egallagan (inglizça manbada — 1843–44-yillarda protektorat örnatilgani). 1893-yilda hudud alohida Fransiya mustamlakasiga aylantirilgan, 1895-yilda Fransiya Ğarbiy Afrikasi tarkibiga kiritilgan. 1960-yil 7-avgustda mustaqillik e'lon qilindi; bu sana milliy bayram hisoblanadi. Mustaqillik davrida mamlakatga Feliks Ufue-Bunyi rahbarlik qilgan, u 1993-yilgaça hokimiyatda bölgan.

20-asr oxiri va 21-asr boşida mamlakat siyosiy beqarorlikni boşidan keçirdi: 1999-yilda davlat töntarişi, 2002–2007 va 2010–2011-yillarda fuqarolar uruşi sodir böldi. 2011-yildan prezident — Alassan Uattara.

Mamlakat ekvatorial va subekvatorial mintaqalarda joylaşgan. Janubida pasttekislik, şimolida plato (500–800 m) bor. Eng baland nuqta — ğarbdagi Nima toği (1752 m). Janubida ekvatorial örmonlar, şimolida savannalar çözilgan. Asosiy daryolari: Kavalli, Sasandra, Bandama, Komoe. Oltin, boksit, neft, temir rudasi, olmos, marganets va boşqa foydali qazilmalar bor. Milliy boğlari: Komoe, Tai, Maraxue va boşqalar.

Kot-d'Ivuar — respublika. Amaldagi konstitutsiya 2000-yil 23-iyuldagi referendumda ma'qullangan (inglizça manbada 2016-yilda yangi konstitutsiya qabul qilingani aytiladi). Davlat boşliği — prezident, u 5 yilga saylanadi va yana bir marta qayta saylanişi mumkin. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni 225 deputatli bir palatali Millat majlisi amalga oşiradi (rus tilidagi manbada parlament ikki palatali deb körsatilgan). Ma'muriy jihatdan 19 viloyat va 81 departamentga bölingan.

Kot-d'Ivuar — agrar mamlakat. Qişloq xöjaligida kofe, kakao, kauçuk, moyli palma, banan, ananas va boşqa ekinlar yetiştiriladi. Materialga köra, kofe böyiça jahonda 3-, kakao böyiça 4-örinda turgan; inglizça manbada 2023-yilda mamlakat dunyoda kakao loviyasining eng yirik eksportçisi ekani aytiladi. Sanoatda oziq-ovqat, yoğoçsozlik, töqimaçilik, neft qazib oliş va qayta işlaş, avtomobil yiğiş va boşqa tarmoqlar bor. Asosiy sanoat markazlari — Abidjan va Bvake. Dengiz portlari: Abidjan, San-Pedro. Pul birligi — afrika franki.

Rasmiy til — fransuz tili. Aholining yarmidan köproği mahalliy an'anaviy dinlarga, qolganlari islom va xristianlikka e'tiqod qiladi. Anya, baule, senufo xalqlarida oğzaki ijod rivojlangan, baxşilar griot deb ataladi. Fransuz tilida yozma adabiyot ham şakllangan; Bernar Dadye, Ake Loba kabi yozuvçilar nomi tilga olinadi. Haykaltaroşlik tasviriy san'atning asosiy sohasi hisoblanadi: marosim niqoblari yoğoçdan yasaladi. Abidjanda Milliy muzey, Milliy kutubxona va Milliy san'at instituti joylaşgan.