Liberiya

Liberiya (inglizça: Republic of Liberia) — Ğarbiy Afrikadagi davlat. Poytaxti va eng yirik şahri — Monroviya, rasmiy tili — ingliz tili, pul birligi — Liberiya dollari.

Liberiya hududida 12-asrdan boşlab odamlar yaşagani ma'lum. Mande tillarida sözlaşuvçi xalqlar şimol va şarqdan kelib, köplab kiçik etnik guruhlarni janubga, Atlantika okeani tomon siqib çiqargan. Dei, bassa, kru, gola va kissi eng dastlabki xalqlar qatoriga kiradi. 1461-yildan 17-asr oxirigaça portugal, golland va britaniyalik savdogarlar bu yerda savdo şoxobçalariga ega bölgan. Portugallar hududni «Costa da Pimenta» («Qalampir sohili») deb atagan; keyinçalik u melegeta qalampiri doniga boyligi tufayli «Don sohili» nomini olgan.

Mamlakat tarixi AQShdagi Amerika mustamlaka jamiyati (1816) faoliyati bilan boğliq. 1822-yildan jamiyat ozod qora tanlilarni Afrikaga köçira boşladi. Rusça Vikipediyada bu koloniya 1822-yilda asos solingani, 1824-yilda «Liberiya» (lotinça liber — «ozod») deb atalgani aytiladi; özbekça Vikipediyada esa 1821-yilda AQShdan kelgan sobiq qullar mahalliy boşliqlardan Mesurado burnini sotib olgani va Monroviya barpo etilgani yoziladi. Köçib kelganlarning avlodlari amerikalik liberiylar (Americo-Liberians) deb atalgan. 1847-yil 26-iyulda mustaqillik e'lon qilindi; AQSH uni 1862-yil 5-fevralda tan oldi (inglizça Vikipediya). Liberiya Afrikaning eng qadimgi uzluksiz mustaqil davlati hisoblanadi.

Birinçi jahon uruşida Liberiya Antanta tomonida qatnaşdi: rusça Vikipediyaga köra, 1917-yilda Germaniyaga uruş e'lon qildi, 1944-yilda esa faşizmga qarşi koalitsiyaga qöşildi. 1945-yildan BMT a'zosi. 1980-yil 12-aprelda S. Dou boşçiligida davlat töntarişi böldi va Prezident U. Tolbert öldirildi. 1989-yilda Ç. Teylor boşçiligidagi Milliy vatanparvar jabha qurolli kuraş boşladi; 1990-yilda Dou öldirildi. Birinçi fuqarolar uruşi 1989–1996 (rusça Vikipediya) yoki 1997-yilgaça (inglizça Vikipediya) davom etdi; Teylor 1997-yilda prezident etib saylandi. Ikkinçi uruş (rusça Vikipediyada 1999–2003, inglizçada 1998–2003) Teylorning iste'fosi bilan tugadi. Inglizça Vikipediyaga köra, ikki uruşda 250 ming kişi (aholining taxminan 8%) halok böldi, iqtisodiyot 90% qisqardi. 2003-yilgi tinçlik bitimi 2005-yilgi demokratik saylovlarga olib keldi.

Liberiya Gvineya (şimol), Syerra-Leone (şimoli-ğarb) va Kot-d'Ivuar (şarq) bilan çegaradoş, janub va janubi-ğarbda Atlantika okeani bilan çegaralanadi. Maydoni — taxminan 111,4 ming km². Aholisi: özbekça Vikipediyada 3,2 mln (2001), inglizçada taxminan 5,5 mln.

Sohil pasttekislik; içkariga tomon yer yuzasi balandlaşib, Leon-Liberiya qiriga ulanadi. Eng baland joyi — 1381 m (Kolaxun toği). Iqlimi issiq va sernam, yillik yoğin içki rayonlarda 1500–2000 mm, sohilda 5000 mm gaça. Daryolari Atlantika okeaniga quyiladi: Mano, Loffa, Sent-Pol, Sess va boşqalar. Hududning uçdan bir qismi doim yaşil ekvatorial örmonlar. Temir, olmos, oltin, boksit, grafit, marganets va uran konlari bor. Sapo milliy boği va boşqa qöriqxonalar mavjud. Aholining aksari mande xalqlari (kpelle, loma, mano), janub va sohilda kru, grebo, kran, gere, şimoli-ğarbda gola, kisi xalqlari yaşaydi.

Liberiya — respublika. Amaldagi konstitutsiya 1986-yilda qabul qilingan. Davlat va hukumat boşliği — prezident, u 6 yilga saylanadi. Parlament ikki palatadan — vakillar palatasi va senatdan iborat. Ma'muriy jihatdan 14 graflik va 4 hududga bölinadi. Milliy bayrami — 26-iyul, Mustaqillik kuni.

Liberiya — agrar mamlakat. Xöjalikning yetakçi tarmoqlari — tabiiy kauçuk işlab çiqariş va temir ruda qazib oliş. Dehqonçilikda maniok, batat, şoli ekiladi; moyli palma, kakao, şakarqamiş yetiştiriladi. Konçilik inglizça Vikipediyaga köra 1960-yillardan muhim iqtisodiy tarmoq bölgan, fuqarolar uruşi yillarida deyarli töxtagan, keyin yana jonlangan; u atrof-muhitga zarar yetkazişi va konçilar mehnat şaroiti tufayli noroziliklar ham tuğdirgan. Özbekça Vikipediyaga köra, soliqning kamligi tufayli köplab xorijiy kompaniyalar kemalari Liberiya bayroği ostida suzadi. Liberiya temir ruda, kauçuk, olmos, kofe, kakao va yoğoç eksport qiladi.

Ta'lim ingliz tilida olib boriladi; 6 yoşdan 16 yoşgaça majburiy ta'lim joriy etilgan. Liberiya folklori (ertak, afsona, maqol) boy; 19-asrning 30-yillarida M. D. Bukre vai xalqi tilida şu xalqning ilk tarixini yozgan. Xalq san'atida yoğoç öymakorligi, niqoblar, kulolçilik va töquvçilik keng tarqalgan. Musiqada urma va torli-çertma sozlar, sansa qöllanadi. 1959-yilda yaratilgan «Liberiya — istiqbol mamlakati» hujjatli filmi mamlakatning birinçi filmi hisoblanadi.