Syerra Leone

Syerra-Leone (rasmiy nomi — Syerra-Leone Respublikasi) — Afrikaning ğarbida, Atlantika okeani sohilida joylaşgan davlat. U Gvineya va Liberiya bilan çegaradoş, poytaxti va eng yirik şahri — Fritaun.

Arxeologik topilmalarga köra, hudud kamida 2500 yildan beri aholi yaşaydigan joy. 9-asrga kelib temirdan foydalanilgan, sohil böylarida taxminan 1000-yilga kelib dehqonçilik qaror topgan. Yevropaliklardan birinçi bölib portugaliyaliklar yetib kelgan: Pedro di Sintra 1462-yilda hududni xaritaga tuşirib, «Serra Leoa» («urğoçi şer toğlari») deb atagan. Rusça manbada 1461-yil ham tilga olingan. 1662-yilda inglizlar dastlabki qal'ani qurgan.

18-asr oxirida Britaniyadan ozod etilgan qora tanlilar, keyinroq Kanadaning Yangi Şotlandiya hududidan taxminan 1200 kişi köçirildi; 1792-yilda Fritaun şahri asos solindi. Ular avlodlaridan krio xalqi va krio tili şakllandi. 1808-yilda Fritaun va uning atrofi Britaniya tojiga ötdi; 1896-yilda içki hududlarda protektorat tuzildi. 1898-yilda mahalliy aholi mustamlakaçilarga qarşi qözğolon kötargan (özbekça manbaga köra, jazo yurişida 2 mingga yaqin kişi qirilgan).

Syerra-Leone 1961-yil 27-aprelda mustaqillikka erişdi; bu sana milliy bayram hisoblanadi. 1971-yilda respublika e'lon qilindi, 1978-yilda Umumxalq kongressi yagona qonuniy partiya deb belgilandi. 1991-yilda köppartiyaviylikni tiklagan konstitutsiya qabul qilindi. Şu yili hukumat bilan «Birlaşgan inqilobiy front» örtasida fuqarolar uruşi boşlanib, 11 yil davom etdi va 2002-yilda front mağlubiyati bilan tugadi.

Okean sohillarining aksari qismi past, yassi va qumli. Hududning köp qismini Leon-Liberiya qirlari egallaydi (eng baland joyi — 1948 m). Iqlimi ekvatorial mussonli: yoğingarçilik may–sentabrda, quruq mavsum oktabrdan maygaça. Asosiy daryolari — Kaba, Rokel, Jong, Seva, Moa. Şimolda savanna, janubda butazorlar, nam yonbağirlarda doim yaşil örmonlar bor. Maydoni özbekça manbada 72,3 ming km², boşqa manbalarda 73 252 km².

Syerra-Leone — prezidentlik respublikasi: bir palatali parlament va töğridan-töğri saylanadigan prezident bor. Davlat dunyoviy, konstitutsiya din va davlat ajratilişini hamda vijdon erkinligini nazarda tutadi. Mamlakat BMT, Afrika ittifoqi, ECOWAS va Hamdöstlik a'zosi.

Syerra-Leone — konçilik sanoati rivojlangan agrar mamlakat. Konlarda olmos, temir rudasi, boksit, rutil va oltin qazib olinadi. Eksport uçun palma yonğoği, kofe, kakao, yer yonğoq; içki ehtiyoj uçun şoli, maniok, makkajöxori yetiştiriladi. Pul birligi — leone. Asosiy dengiz porti — Fritaun, xalqaro aeroporti — Lungi. 2019-yilgi tadqiqotga köra, aholining 59,2 foizi köp ölçovli qaşşoqlikdan aziyat çekadi.

Mamlakatda taxminan 18 etnik guruh yaşaydi; temne va mende xalqlari köpçilikni taşkil etadi. Rasmiy til — ingliz tili; krio tili aholining 97 foizi tomonidan gaplaşiladi. Adabiyoti ingliz tilida 20-asr örtalarida yuzaga kelgan va xalq oğzaki ijodidan ta'sirlangan. Musiqada kangbay, sangbay kabi baraban, balanja va banjodan foydalaniladi; griotlar qöşiq ijro etadi. Badiiy hunarmandçilikda fil suyagi öymakorligi, töquvçilik, kulolçilik va yoğoçsozlik rivojlangan. Fritaunda Syerra-Leone universiteti (1967), Fura-Bey kolleji va Milliy muzey joylaşgan.