Gvineya

Gvineya (fransuzça: République de Guinée), şuningdek Gvineya-Konakri — Ğarbiy Afrikadagi davlat. Poytaxti — Konakri. Mamlakat 1958-yilda Fransiyadan mustaqillikka erişgan va BMT a'zosi.

Hozirgi Gvineya hududining bir qismi örta asrlarda Gana va Mali davlatlari tarkibiga kirgan. Özbekça Vikipediyada fulbe köçmançilari Futa-Jallonda 1725-yilda harbiy feodal davlat tuzgani aytiladi; ingliz tilidagi Vikipediyada esa fulbelar Futa-Jallonda 1727-yildan 1896-yilgaça davom etgan islom davlatini barpo etgani qayd etilgan. Rus tilidagi Vikipediyada fulbe davlati 1720-yillarda boşlangan uruş natijasida taşkil topgani yoziladi.

19-asrda Fransiya mintaqaga kirib keldi. Özbekça Vikipediyada Fransiya Gvineyani 1880—90-yillarda bosib olgani va 1895-yilda alohida mustamlaka qilgani aytiladi, ingliz tilidagi Vikipediyada mustamlaka 1891-yil 17-dekabrda taşkil etilgani körsatilgan. Mustamlaka 1904-yilda Fransiya Ğarbiy Afrikasi tarkibiga kiritildi. Birinçi jahon uruşidan keyin banan, ananas va kofe plantatsiyalari paydo böla boşladi.

1958-yil sentabr referendumida Gvineya aholisi mustaqillik tarafdori böldi va 2-oktabrda mustaqil respublika e'lon qilindi. Birinçi prezident Ahmed Seku Ture böldi. 1978—1984-yillarda mamlakat Gvineya Xalq Revolyutsion Respublikasi deb atalgan. 1984-yilda Ture vafotidan söng hokimiyatni harbiylar egalladi va Lansana Konte prezident böldi. Konte 2008-yil dekabrda vafot etdi, şundan söng harbiylar töntariş qildi. 2010-yildan Alfa Konde prezident böldi; 2021-yil 5-sentabrda harbiylar uni ağdardi.

Maydoni — taxminan 246 ming km². Ğarbdan Atlantika okeani bilan çegaralanadi; şimolda Senegal va Mali, şarqda Kot-d'Ivuar, janubda Liberiya va Syerra-Leone, şimoli-ğarbda Gvineya-Bisau bilan çegaradoş. Relyefi asosan örtaça baland va past toğlar hamda platolardan iborat; eng baland joyi — Nimba toği (1752 m). Foydali qazilmalardan boksit, temir, olmos va oltin bor. Asosiy daryolari: Gambiya, Bafing, Niger va Konkure. Iqlimi issiq, yomğirli mavsum şimolda qisqaroq, janubda uzoqroq davom etadi. Qirğoqda mangra örmonlari bor; tartibsiz ovlaş natijasida fil, gippopotam, qoplon va gepard kabi hayvonlar kamaygan.

Gvineya — respublika. Davlat va hukumat boşliği — xalq ovozi bilan saylanadigan prezident. Qonun çiqaruvçi hokimiyat bir palatali Millat majlisiga (Milliy majlis) tegişli. Ma'muriy jihatdan 8 viloyat va 35 prefekturaga bölinadi. Özbekiston bilan diplomatik munosabatlar 1993-yil 24-iyunda örnatilgan. Milliy bayrami — 2-oktabr, Mustaqillik kuni.

Gvineya — kon sanoati nisbatan rivojlangan agrar mamlakat. Özbekça Vikipediyaga köra, yalpi içki mahsulotda qişloq xöjaligi uluşi 28%, sanoat uluşi 27,5% (kon sanoati 23,9%). Mehnatga qobiliyatli aholining 74% qişloq xöjaligida band. Asosiy ekinlar: kofe, banan, ananas, şoli; eng muhim texnika ekini — yoğli palma. Mamlakat alyuminiy oksidi, boksit, olmos, oltin, kofe va palma yoği eksport qiladi. Pul birligi — Gvineya franki. Ingliz tilidagi Vikipediyada Gvineya boksit işlab çiqariş böyiça dunyoda ikkinçi örinda turişi qayd etilgan.

Aholi orasida fulbe, malinke, susu va boşqa xalqlar yaşaydi; davlat tili — fransuz tili. Aholining aksariyati musulmon (özbekça Vikipediyada 89%). Gvineya xalqlari folklorga boy; yozma adabiyotda qasida şaklidagi dostonlar tarqalgan, zamonaviy şe'riyat fransuz tilida şakllangan. Keyta Fodeba, Kamara Ley va boşqalar tanilgan mualliflardandir. Qadimiy turar joylar yumaloq şaklda qurilgan, tomi qamiş bilan yopilgan. 1964-yilda „Joliba“ milliy ansambli tuzilgan.