Gvineya-Bissau

Gvineya-Bissau (rasmiy nomi — Gvineya-Bissau Respublikasi) — Ğarbiy Afrikadagi davlat. Şimolda Senegal, janubi-şarqda Gvineya bilan çegaradoş, ğarbda Atlantika okeani sohilida joylaşgan. Poytaxti — Bissau şahri.

Gvineya-Bissau hududining qadimgi tarixi yetarliça örganilmagan. Hudud bir vaqtlar Kaabu qirolligi va Mali imperiyasi tarkibida bölgan; ayrim yerlar 16-asrdan Portugaliya hukmronligi ostida bölgan. 15-asrdan boşlab portugaliyalik mustamlakaçilar bu yerni qul savdosi markaziga aylantirdi. Farin, Kaşeu, Bisau kabi tayanç bazalar qurildi. 1879-yilda hudud alohida mustamlaka — Portugal Gvineyasi deb e'lon qilindi. 1951-yilda u Portugaliyaning „dengiz orti viloyati“ maqomini oldi, biroq mustamlaka holati özgarmadi.

1956-yilda Gvineya va Yaşil Burun orollari mustaqilligi Afrika partiyasi (PAIGK) tuzilib, mustaqillik kuraşiga rahbarlik qildi. Qurolli kuraş özbekça manbada 1962-yilda, rus tilidagi manbada 1963-yil yanvarida boşlangan deb körsatilgan. 1973-yil 24-sentyabrda Millat xalq majlisi mustaqil respublika tuzilganini e'lon qildi. Portugaliyada 1974-yilda hokimiyat almaşgaç, yangi hukumat 10-sentyabrda mustaqillikni tan oldi. Gvineya-Bissau 1974-yildan BMT a'zosi. 24-sentyabr — Mustaqillik kuni.

Mustaqillikdan keyin mamlakatda siyosiy beqarorlik kuzatildi. Ingliz tilidagi manbaga köra, PAIGK bir partiyaviy davlat qurdi, 1994-yilda köp partiyali saylovlar ötkazildi, keyinçalik bir neça harbiy töntariş böldi. Eng sönggisi 2025-yilgi töntariş bölib, uning natijasida harbiy xunta hokimiyat tepasiga keldi; şu sababli mamlakatning ECOWAS va Afrika Ittifoqidagi a'zoligi töxtatilgan.

Maydoni — taxminan 36,1 ming km². Mamlakat materik qismi va Bijagoş arxipelagidan iborat; rus manbasiga köra, Bolama oroli ham kiradi. Materik qismi tekis, ayrim joylari botqoq pasttekislik. Sohilida qöltiqlar va daryo estuariylari köp. Boksit, fosforit, oltin konlari ma'lum; özbekça manbada temir rudasi, sirkoniy va neft ham sanalgan.

Iqlimi subekvatorial mussonli: yozi seryomğir, qişi quruq. Yillik yoğin miqdori sohilda 2000 mm dan ortiq (rus manbasida — 3000 mm gaça), içkarida 1200–1500 mm. Daryolari (Jeba, Korubal, Kaşeu) qisqa, ammo sersuv. Sohil böylab mangr örmonlari, içkarida savanna va nam tropik örmonlar ösadi. Örmonlarda maymun, buyvol, leopard, begemot, timsoh va turli quşlar yaşaydi.

Aholisi — 1,8 mln kişi (2018, özbekça manba); ingliz manbasida 2,08 mln deb baholangan. Aholi balante, mandyak, mandinka, fulbe, manjak va boşqa elatlardan iborat. Rasmiy til — portugal tili; kreol tili ham keng tarqalgan. Yirik şaharlari: Bissau, Bolama, Gabu, Kaşeu.

ÖzME (2000) ma'lumotiga köra, Gvineya-Bissau — respublika. Davlat boşliği — prezident, u 5 yilga umumiy yaşirin ovoz beriş yöli bilan saylanadi, boş vazir va hukumat a'zolarini tayinlaydi. Qonun çiqaruvçi organ — 102 deputatdan iborat bir palatali Millat xalq majlisi. Özbekça manbada amaldagi konstitutsiya 1991-yil mayda qabul qilingan deyilgan; rus manbasida esa 1989-yilda yangi konstitutsiya qabul qilingani aytilgan. Ma'muriy jihatdan mamlakat Bissau muxtor sektori, 8 okrug va 37 tumanga bölinadi. 2025-yilgi töntarişdan keyingi holat haqida yuqorida aytib ötilgan.

Gvineya-Bissau — iqtisodiy jihatdan zaif rivojlangan agrar mamlakat; aholi jon boşiga yalpi içki mahsuloti dunyoda eng pastlardan biri. Özbekça manbaga köra, YaIMda qişloq xöjaligi uluşi 40%, sanoat uluşi 10%; mehnatga yaroqli aholining 80% qişloq xöjaligida band. Asosiy mahsulotlar: yer yonğoq, palma mağizi va yoği; şuningdek şoli, paxta, kanakunjut yetiştiriladi. Qoramol, çöçqa, eçki, qöy boqiladi, baliq ovlanadi.

Sanoat asosan qişloq xöjaligi mahsulotlarini dastlabki qayta işlovçi korxonalardan iborat. Dengiz portlari: Bissau, Bolama, Kaşeu; Bissauda xalqaro aeroport bor. Çetga yer yonğoq, palma yoği va mağizi, kauçuk, yoğoç çiqariladi. Asosiy savdo hamkorlari: Portugaliya, Ispaniya, Fransiya, Şvetsiya, AQSH, Senegal. Pul birligi — Afrika franki.

Mamlakat madaniyati köp elatli. Balante, fulbe, mandinka va boşqa xalqlar musiqasi Ğarbiy Afrika davlatlari musiqasiga öxşaş; griotlar kora, balafon, kusundi asboblarida ijro etadi. Badiiy hunarmandçilik ayniqsa orollarda rivojlangan: yoğoç va fil suyagidan haykalçalar, niqoblar, uy-rözğor buyumlari yasaladi. Fulbelar poyabzal va bezak buyumlari yasaşga, mandyak va papellar töquvçilik va kaştaçilikka mohir.

Uy-joy turlari elatlarga qarab farq qiladi: balantelar qamiş va loydan qurilgan pastqam uylarda, fulbe va mandinkalar rejalangan qişloqlarda yaşaydi. Mustamlaka davrida köpçilik afrikaliklar uçun faqat 2 yillik boşlanğiç maktablar bölgan; mustaqillikdan keyin 7–13 yoşdagi bolalar uçun majburiy bepul ta'lim joriy etilgan. Özbekça manbada mamlakatda oliy öquv yurti yöqligi qayd etilgan.