Bisau

Bisau (Bissau) — Gvineya-Bisau Respublikasining poytaxti va eng yirik şahri, Bisau muxtor sektorining ma'muriy markazi. Şahar mamlakatning asosiy porti, ma'muriy, sanoat va harbiy markazi hisoblanadi.

Evropaliklar kelişidan oldin Bisau oroli papel xalqi yaşaydigan qirollik sifatida boşqarilgan. Oğzaki rivoyatga köra, qirollikka Mekau asos solgan. Portugallar 16-asrda bu yerda savdo qila boşlagan. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra şahar 1687-yilda portugal savdo posti sifatida tttaşkil etilgan; rus tilidagi Vikipediyada 1687-yilda faktoriya haqida kelişuvga erişilgani, aholi punkti esa 1692-yil 15-martda asos solingani, 1696-yilda mustahkam fort qurilişi boşlangani aytiladi. Özbekça Vikipediyada şaharga 17-asrda asos solingani qayd etilgan. Rus tilidagi Vikipediyada şahar 16-asrda portugal istehkomi sifatida asos solingan, deyilgan; bu ma'lumot boşqa manbalarga zid.

1700-yillarda portugallar şaharni bir neça bor tark etgan: rus tilidagi Vikipediyaga köra 1707-yilda, ingliz tilidagi Vikipediyaga köra papel qirollari qarşiligi sababli. Ular 1753-yilda qaytgan. Fort 1775-yilda Grao-Para va Maranyan kompaniyasi tomonidan qayta qurilgan (ingliz tilidagi Vikipediya); rus tilidagi Vikipediyada yangi qal'a qurilişi 1766-yilda tugagani aytiladi. Şahar kommuna maqomini 1869-yilda olgan (ingliz tilidagi Vikipediya); rus tilidagi Vikipediyada 1855-yilda fuqarolik munitsipaliteti tuzilgani va 1858-yil 15-aprelda şahar maqomi berilgani yoziladi.

1915-yilda portugallar Bisau qirolligini mağlub etib, uni Portugaliya Gvineyasiga qöşib olgan. 1941-yilda poytaxt Bolamadan Bisauga köçirilgan. 1959-yilda port işçilari iş taşlaşi qonli bostirilgan. Şahar 1968 va 1971-yillarda milliy kuçlar hujumiga uçragan. Portugaliya mustaqillik berganidan keyin Bisau yangi davlat poytaxtiga aylangan (rus tilidagi Vikipediyaga köra, 1974-yil 10-sentabrda). 1998–1999-yillardagi fuqarolar uruşida şahar jiddiy zarar körgan.

Bisau Geba daryosi estuariysida joylaşgan. Atrofdagi hudud past va botqoqli. Daryo şahardan keyin taxminan 80 km gaça okean kemalari uçun ötiş mumkin. Iqlimi tropik savanna; noyabrdan maygaça deyarli yoğin bölmaydi, qolgan beş oyda taxminan 2000 mm yoğin yoğadi.

Aholisi 1979-yilgi röyxatda 109 214 kişi, 2015-yilgi röyxatda 492 004 kişi bölgan. Özbekça Vikipediyada 1996-yilda 197,7 ming kişi körsatilgan. Rus tilidagi Vikipediyaga köra aholining 20,5 foizi balanta, 18,0 foizi fulbe, 15,7 foizi papel xalqiga mansub. Rasmiy til — portugal tili, kundalik hayotda köpçilik krioulu tilida gaplaşadi. Diniy tarkib haqida manbalar zid: rus tilidagi Vikipediyada xristianlar 40,2 %, musulmonlar 34,2 %, animistlar 7,9 %; ingliz tilidagi Vikipediyada musulmonlar 50 %, xristianlar 34 %, animistlar 7,9 %.

Bisau mamlakatning asosiy sanoat markazi. Özbekça Vikipediyaga köra mamlakat sanoat korxonalarining taxminan 60 foizi şu yerda joylaşgan. Oziq-ovqat, yoğoç tiliş, mebel va yengil sanoat korxonalari hamda kema ta'mirlaş ustaxonalari mavjud. Port orqali kopra, yer yonğoq, palma moyi va yoğoç mahsulotlari çetga çiqariladi. Osvaldu Vieyra xalqaro aeroporti mamlakatdagi yagona xalqaro aeroport hisoblanadi. Şahar Trans-Ğarbiy Afrika sohil magistrali orqali mamlakatning boşqa qismlari bilan boğlangan.

Şaharda 18-asrda portugallar qurgan San-Juzi-da-Amura qal'asi bor; unda Amilkar Kabral maqbarasi joylaşgan. Şuningdek, 1959-yil 3-avgustda halok bölgan port işçilari xotirasiga Pijiguiti yodgorligi, Milliy san'at instituti, Bisau yangi stadioni va plyajlar mavjud. Eng ommabop sport turi — futbol. Şaharda Amilkar Kabral universiteti, Gvineya-Bisau katolik universiteti va Jan Piaje universiteti faoliyat yuritadi.