Gvineya

Gvineya (Guinee), Gvineya Respublikasi (Republique de Guinee) — Ğarbiy Afrikadagi davlat. Mayd. 246 ming km2. Aholisi 7,4 mln. kişi (1990-y.lar oxiri). Poytaxti — Konakri ş. Ma'muriy jihatdan 8 viloyat (provinsiya)ga, viloyatlar 35 prefekturaga bölinadi. Davlat tuzumi. G.— respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1991 y. 23 dek.da kuçga kirgan. Davlat va hukumat boşliği — prezident (L. Konte; 1998 y. qayta saylangan). U umumiy yaşirin ovoz beriş yöli b-n 5 y. muddatga saylanadi va yana bir marta qayta saylanişi mumkin. Konun çiqaruvçi hoki-miyatni Millat majlisi (bir palatali parlament), ijroiya hokimiyatni prezident boşçiligidagi hukumat amalga oşiradi. Tabiati. G. hududi subekvatorial mintaqada. Qirğoqlari parçalangan. Relyefi, asosan, örtaça baland (800—1000 m) va past toğlar, yassi platolardan (300—400 m) iborat. Eng baland joyi — Nimba toği, 1752 m. Okean sohili tor pasttekislik. Foydali qazilmalardan boksit, temir, olmos, oltin va b. bor. Iklimi ekvatorial-musson, issiq, yozi sernam. Eng issiq oyning (mart yoki apr.) örtaça t-rasi 27—30°, eng baland joylarida 23° gaça, eng salqin oyniki (avg.) 24—26°, balandliklarda 18° gaça. Örtaça yillik yoğin 1200—4000 mm. Yomğirli mavsum mamlakat şim.da 5 oy, jan.da 7—10 oy. Daryolari köp va sersuv. Asosiy daryolari: Gambiya, Bafing, Niger va Konkure. G. hududi qizil, qizil-sariq tuproqli. Eng köp ösimligi — savanna. Sohilda mangra örmonlari bor. G. da tartibsiz ovlaş natijasida fil, gippopotam, kiyik, yovvoyi çöçqa, qoplon, gepard kabi hayvonlar kam qolgan. Maymun, ilon, har xil quş, baliq, haşarotlar (jumladan, setse paşşa) juda köp. Aholisi. G.da fulbe, malinke, susu va b. xalqlar yaşaydi. Davlat tili — fransuz tili. Aholining 89% musulmon, 1,5% xristian, qolgani mahalliy dinlarda. Şahar aholisi 25,6%. Yirik şaharlari: Konakri, Kindia. Tarixi. Hoz. hududining bir qismi Gana (taxm. 4—13-a.lar) va Mali (taxm. 13— 16 a lar) kabi örta asr davlatlari tarkibiga kirgan. 1725 y.da Ğarbiy Afrikaning şim.dan kirib kelgan köçmançi çorvador fulbe kabilasi Futa-Jallonda harbiy feodal davlat tuzgan. 15-a. örtalarida G.da dastlabki yevropaliklar paydo bölgan. Köp ötmay uning qirğoq böyi yerlari mustamlakaçilar qöl ostiga ötgaç, ular 19-a. gaça minglab mahalliy aholini qul qilib Amerikaga olib borib sotgan. 19-a.da fransuzlar G.ni tobe etiş uçun keskin kuraş olib bordi. Fransiya bu kuraşda ğalaba qozondi va 1880—90-y. larda uni bosib oldi. 1895 y. Fransiya Gvineyasi nomi b-n alohida mustamlakaga aylantirildi. G. xalqi mustamlakaçilarga qarşi uzoq vaqt kuraşib keldi. 19-a.ning 70—90-y.larida malinke xalqining kuraşini, Futa-Jallondagi qözğolonlarni (1900) fransuzlar qiyinçilik b-n bostirdi. 1904 y.da G. Fransiya Ğarbiy Afrikasi tarkibiga qöşib olindi. Hukumatni fransuz gubernatori boşqardi. 1-jahon uruşidan söng G.da yevropaliklarning banan, ananas, kofe plantatsiyalari paydo böla boşladi. Keyinçalik sanoat korxonalari (asosan konçilik sanoati) vujudga keldi. 2-jahon uruşidan söng G.da milliy ozodlik harakati avj olib ketdi. 1945—46 y.larda mamlakatda siyosiy partiyalar, tögaraklar tuzildi. Afrika Demokratax Birlaşmasining seksiyasi sifatida 1947 y.da taşkil topgan G. Demokratik partiyasi mustamlakaçilikka qarşi bölgan barça kuçlarni birlaştiriş vazifasini öz zimmasiga oldi. 1958 y. 2 okt. referendumiga muvofiq G. mustaqil respublika deb e'lon qilindi. 1978 y.dan 1984 y.gaça G. Xalq Revolyutsion Respublikasi deb ataldi. 1984 y. apr. da G. Respublikasi nomini oldi. G. 1958 y.dan BMT a'zosi. ÖzR b-n diplomatiya munosabatlarini 1993 y. 24 iyunda örnatgan. Milliy bayrami —2 okt.— Mustaqillik kuni (1958). Siyosiy partiyalari, kasaba uyuşmasi. G. xalqi birlaşmasi (1992 y.da tuzilgan), Birlik va taraqqiyot partiyasi (1992 y.da tuzilgan), Taraqqiyot va yangilaniş uçun ittifoq partiyasi (1998 y.da tuzilgan). G. mehnatkaşlari kon-federatsiyasi (1984 y. tuzilgan) mamlakatning yagona kasaba uyuşmasi markazidir. Xujaligi. G.— kon sanoati nisbatan rivojlangan agrar mamlakat. Yalpi içki mahsulotda q.x. uluşi 28%, sanoat uluşi 27,5% (jumladan, kon sanoati uluşi 23,9%)ni taşkil etadi. Mustaqillikka erişgaç, G. milliy iqtisodiyoti ança tez ösa boşladi. Ajnabiylarga qaraşli kompaniyalar, banklar, elektr st-yalar, bir qança korxonalar davlat ixtiyoriga o l i n d i . Qişloq xöjaligi — G. iqtisodiyotining negizi. Mehnatga qobiliyatli aholining 74% q.x.da band. Asosiy q.x. ekinlari — kofe, banan, ananas, şoli; şuningdek oqjöxori, makkajöxori, tariq, maniok, batat, yer yonğoq va b. ekinlar ham ekiladi. Eng muhim texnika ekini — yoğli palma. Çorvaçilik — q.x.da qoloq tarmoq; qoramol, qöy va eçki boqiladi, baliq ovlanadi. Elektr energiyaning köpini GESlar beradi. Yiliga 521 mln. kVt-soat elektr energiya hosil qilinadi. G.da gugurt-tamaki va töqimaçilik k-tlari, ğişt, mebel, avtomobil va velosiped yiğiş, konserva, yoğ, sabzavot-meva konservalaş, yoğoç tiliş z-dlari bor. T. i. uz.—662 km, avtomobil yöllari uz.— 28,4 ming km. Muhim avtomagistrali Konakri, Kindia, Kankan, Beyla, Nzerekore ş.lari orqali ötadi. Yirik dengiz portlari: Konakri, Kamsar. Mamlakat içkarisida yuklarning kupi Milo daryosida taşiladi. G. çetga alyuminiy oksidi, kofe, banan, olmos, oltin, boksit, palma yoği, ananas, temir ruda çiqaradi. Çetdan asbob-uskuna, q.x. maşinalari, avtomobil, neft mahsulotlari, metall buyumlar, oziq-ovqat va b. oladi. AQŞ, Fransiya, Germaniya, Ispaniya, Kamerun b-n savdo qiladi. Pul birligi — G. f r a n k i . Tibbiy xizmati, maorifi, ilmiy muassasalari. G.da aholini emlaş va kambağallarga tibbiy xizmat — bepul. Şifokorlar Konakri politexnika in-tining tibbiyot f-tida va çet ellarda tayyorlanadi. Mustaqillik e'lon qilingan paytda katta yoşli aholining 90% savodsiz, odiy öquv yurtlari yöq edi. 1968 y.da savodsizlikni tugatiş milliy boşqarmasi tuzildi, boşlanğiç maktabda milliy tillar öqitila boşladi. 7 yoşdan boşlab bolalar uçun 6 y.lik majburiy boşlanğiç ta'lim joriy etildi. Örta maktab 6 y.lik. Hunar-texnika ta'limi malakali işçilar tayyorlaydi. Oliy uquv yurtlari: Konakri politexnika in-ti. Kankan politexnika in-ti, Fulayya q.x. in-ti. I.-t. işlari Konakri i.-t. va hujjatlaştiriş in-ti, Kindia mikrobiologiya in-ti, Kankan şoli, Kindia meva in-tlari, okeanşunoslik, geliofizika va tropik iqlim şaroitida konstruktiv materiallarni sinaş i. t. markazida olib boriladi. Matbuoti, radioeşittirişi va telekursatuvi. G.da bir qança gaz. va jur.lar naşr etiladi. Yiriklari: «Jur-nal ofisyel de Gine» («Gvineya rasmiy gazetasi», fransuz tilidagi hukumat xabarnomasi, oyiga 2 marta çiqadi), «Xoroyya» («Qadr-qimmat», fransuz tilidagi haftalik gaz., 1961 y.dan çikadi), «Fonike» (oylik jur., 1974 y.da asos solingan). G. matbuot agentligi 1960 y.da tuzilgan. G. radioeşittiriş va telekursatuvi xizmati hukumatga qaraşli. Milliy telekursatuv 1977 y. maydan buyon berib boriladi. Adabiyoti. G. xalklari folklor namunalariga boy. Yozma adabiyotida qasida tarzida yozilgan dostonlar keng tarqalgan. Tarixiy va diniy mavzulardagi qasidalardan ba'zilari (Muhammad Ali Tyamning «Xoja Umar hayoti», 1935) xalq orasida maşhur. G. adabiyotida yangi poeziya qad. an'analar asosida fransuz tilida tarkib topdi. Keyta Fodeba siyosiy mavzudagi «Afrikada tong», «Yarim keça» (1950) dostonlarini xalq afsonalari asosida yaratgan. Ray Otra (Mamadu Traore) mustamlakaçilikka karşi şe'rlar yezdi («Ozodlik sari» tuplami). Öz ijodini avtobiografik qissa («Qora bola», 1953) b-n boşlagan Kamara Ley «Qirolning qaraşi» modernistik romanini, «Haykal közlari» hikoyasini naşr ettirdi. «Faralako», «Assiatu sentyabrda» romanlarining muallifi E. Sisse mustaqillik uçun kuraş ğoyasini ilgari surgan. A. Fanturening «Tropiklar doirasi» va «Saxel qöşinidagi kişi» romanlarida mustamlakaçilikdai keyingi voqelik muammolari kötarilgan. Me'morligi va tasviriy san'ati. G. xalqlarining qad. turar joylari yumaloq şaklda qurilib (ötovga öxşaş), tomi qamiş b-n yopilgan. 2-jahon uruşidan keyingi binolar qurilişida zamonaviy me'morlik namunalari yaqqol körindi. Bu binolarda xonalarni quyoşdan saklovçi buğot, panjaralardan foydalanilgan. Mustaqillik yillarida Konakrida jamoat va sanoat binolari: politexnika in-ti, stadion, radiomarkaz, bosmaxona va b. qurildi. G. hududidan odam va hayvonlarning haykalçalari, uyma bezakli va buyalgan yoğoç buyumlar, odamlarning yoğoç şakllari (afsonaviy hayvon boşli, geometrik şaklli), yoğoç va suyakdan yasalib turli rangga böyalgan niqoblar (diniy marosimlarda kiyilgan) topilgan. Qamişdan buyum yasaş (turli rangga böyalgan sumka, yelpiğiç, savat va b.), geometrik hoşiyali rangdor matolar tuqiş rivojlangan. G.da professional san'at rivojlanmag a n . Teatr san'ati qad. Qişloq bayramlarida yuzi va tanalari böyalgan, serhaşam kiyim va niqoblardagi raqqoslar öyini köpinça teatr tomoşalariga aylanib ketadi. 1948 y. G. şoiri K. Fodeba Parijda «Afrika baleti» ansamblini tuzdi. Şu asosda «G. Afrika baletlari» taşkil topdi (1958). 1964 y.da «Joliba» millim ansambli tuzildi. Har yili badiiy havaskorlar tögaraklarining körigi ötkaziladi. Viloyatlarda bahordan kuzgaça drama, folklor, balet, qöşiq musobaqalari ötkaziş odat tusiga kirgan. Mamlakatda yiliga 2—3 film yaratiladi. 30 ga yaqin kinoteatr bor.