Fritaun

Fritaun (kreol tilida Fritɔun) — Syerra-Leone poytaxti va eng yirik şahri, Atlantika okeani sohilidagi yirik port. Şahar mamlakatning iqtisodiy, moliyaviy, madaniy, ta'lim va siyosiy markazi hisoblanadi.

Syerra-Leone estuariysi atrofida odamlar ming yillar davomida yaşagan. Bu hududdagi eng qadimgi ma'lum xalq bullomlar bölgan. 1540–1550-yillarda mane xalqi bu yerga bostirib kirib, öz boşliqliklarini tuzgan. 1568-yil yanvarida ingliz qul savdogari Jon Xokins mane qiroli Flansirga isyonkor boşliq Falmaning markazi Bongani vayron qilişda yordam bergan. Bonga taxminan 10 000 aholili şahar bölib, keyinçalik Fritaun paydo bölgan hududda joylaşgan edi.

1787-yilda Londondan yuborilgan 400 nafar sobiq qul bu yerda «Erkinlik provinsiyasi» va Grenvil-Taun posyolkasini barpo etdi. Yer mahalliy koya-temne boşliği qirol Tom va regent Naymbanadan sotib olingan edi. 1789-yilda Tomning vorisi qirol Jimmi posyolkani yoqib yubordi. Rasmiy ravişda Fritaun 1792-yil 11-martda taşkil topgan: abolitsionist leytenant Jon Klarkson boşçiligida 1196 afroamerikalik katta paxta daraxti (seyba) etagiga joylaşgan. Ular Yangi Şotlandiyadan 15 ta kemada kelgan sobiq qullar edi. Şaharga «Free Town» («Erkin şahar») nomi Syerra-Leone kompaniyasi rahbariyati körsatmasi bilan berilgan. Fritaun Amerika uslubida, parallel va keng köçalar bilan qurilgan; eng katta köça Uoter-strit bölgan. 1987-yilda şaharning ikki yuzyilligi nişonlangan, biroq 1787-yilgi köçmançilar rasman Fritaunga asos solmagan.

1800-yilda köçmançilar qözğolon kötardi; uni bostirişda Yamaykadan kelgan taxminan 550 maron iştirok etdi. 1808-yilda Britaniya Fritaunni toj mustamlakasi deb e'lon qildi. 1808–1874-yillarda şahar Britaniya Ğarbiy Afrikasining poytaxti bölgan va qul savdosi taqiqini nazorat qiluvçi Qirollik dengiz floti eskadrasi bazasi vazifasini ötagan. Ozod qilingan qullar köpinça Fritaunga olib kelingan; ularning avlodlari kreollar deb ataladi. Birinçi va Ikkinçi jahon uruşlarida şahar Britaniyaning harbiy-dengiz bazasi bölgan. 1961-yil 27-apreldan Fritaun mustaqil Syerra-Leone poytaxti. 1990-yillar oxiridagi fuqarolar uruşida şahar şiddatli janglar maydoni böldi: 1998-yilda uni ECOWAS qöşinlari egalladi, keyinroq Birlaşgan inqilobiy front isyonçilarining hujumlariga uçradi. 2017-yil 14-avgustda Şugar-Loaf toği qismi surilib, Ridjent-Taundagi 300 dan ortiq kişining halok bölişiga olib keldi; sabab sifatida örmonlarning kesilişi körsatiladi. 2021-yil 5-noyabrda yoqilği taşuvçi yuk maşinasi töqnaşuvi natijasidagi portlaşda kamida 99 kişi halok böldi.

Şahar Atlantika okeani va Ğarbiy qişloq okrugi bilan çegaradoş. Boşqa ma'lumotga köra, u Vestern-Erio yarim orolining şimoliy çekkasida joylaşgan. Munitsipalitet uç hududga bölinadi: Şarqiy, Markaziy va Ğarbiy Fritaun. Şarqiy qismda şaharning eng yirik aholi punkti va eng kambağal hududlari bor. Fritaunning janubi-şarqida Arslon toğlari joylaşgan.

2024-yilgi röyxatga olişga köra, aholisi 1 347 559 kişi (1990-yillar örtalarida 670 ming kişi deb baholangan). Şahar an'anaviy ravişda kreollar yurti hisoblanadi, ammo aholisi etnik, madaniy va diniy jihatdan xilma-xil: Syerra-Leonening barça etnik guruhlari vakillari yaşaydi va birorta guruh aholining 27 foizidan oşmaydi. Kreol tili — şaharda eng keng tarqalgan muloqot tili.

Şahar iqtisodiyoti asosan portga boğliq. Port Syerra-Leone daryosi estuariysida, dunyodagi eng yirik tabiiy çuqur suvli portlardan birida joylaşgan. Çetga palma yonğoği, moyi, kakao va olmos çiqariladi. Kema ta'mirlaş ustaxonasi, olmosga sayqal beriş fabrikasi hamda şakarqand, kislorod, sement va neftni qayta işlaş zavodlari bor.

Fritaunda universitet, kollejlar, milliy muzey va kutubxonalar mavjud. Şahar boşqaruvi tört yilda bir marta töğridan-töğri saylanadigan şahar kengaşi va meri qölida; mer Ivonn Aki Soyyer 2018-yil 11-mayda qasamyod qilgan va 2022-yilda qayta saylangan. Kengaş öz munitsipal politsiyasiga ega.