Liberiya
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 98–101-b. — ziyouz.com
Liberiya (Liberia), Liberiya Respublikasi (Republic of Liberia) — Ğarbiy Afrikadagi davlat. Mayd. 111,4 ming km2. Aholisi 3,2 mln. kişi (2001). Poytaxti — Monroviya ş. Ma'muriy jihatdan 14 graflik (country) va 4 xudud (territory) ga bölinadi.
Davlat tuzumi. L. — respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1986 y. kabul qilingan. Davlat va hukumat boşliği — prezident (1997 y. 2 avg.dan Ç. Teylor). U umumiy töğri va yaşirin ovoz beriş yöli b-n 6 y. muddatga saylanadi. Qonun çiqaruvçi hokimiyat — parlament 2 palatadan iborat: vakillar palatasi va senat.
Tabiati. Sohili birmunça parçalangan pasttekislik, köp joylarida tokembriy kristalli zamini yer yuziga çiqib yotadi. Yer yuzasi mamlakat içkarisiga tomon balandlaşib, Leon-Liberiya qiriga ulanib ketadi. Eng baland joyi 1381 m (Kolaxun toği). Te-mir, olmos, oltin, boksit, grafit, marganets, uran konlari bor. Iklimi issiq va sernam. Oylik örtaça t-ra 24° atrofida. Yillik yoğin içki r-nlarida 1500—2000 mm, sohilda 5000 mm gaça. Daryo köp; ularning aksari Leon-Liberiya qiridan boşlanib, Atlantika okeaniga quyiladi. Katta daryolari: Mano, Loffa, Sent-Pol, Sent-Jol, Sess va b. L. hududining 1/3 qismi doim yaşil kalin ekvatorial örmonlar. Tuproği qizil-sariq laterit tuproq. Qi-zil, palisandra, kauçuk (geveya) va b. qimmatbaho daraxtlar usadi. Kofe daraxti, moyli palmalar ham bor. L.ning Gvineya Respublikasi b-n çe-garadoş qismlari baland böyli ötlar ösuvçi hamda akatsiya va baobabli savannadan iborat. Sohili mangra örmonlari b-n qoplangan. Savannalarda buyvol, kiyik, qoplon, tönğiz va b. uçraydi. Örmonlarda maymun, ilon, quş, haşarotlar (setse paşşa) köp. Sapo milliy boği va b. köriqxonalar bor.
Aholisining köpçiligi mande xalqlari (kpelle, loma, mano va b.) tillarida sözlaşuvçi özaro yaqin xalqlardan iborat. L.ning jan. qismida va sohilda Gvineya guruhiga mansub xalqdar (kru, grebo, kran, gere va b.), şim.-ğarbida atlantika guruhi tiliga mansub xalqlar (gola, kisi va b.) yaşaydi. Aholining 2% amerikalik negrlar av-lodlari. Şahar aholisi 46%. Rasmiy til — ingliz tili. Aholining aksari mahalliy an'anaviy dinlarga e'tiqod qiladi, qolganlari musulmon va xristian. Yirik şaharlari: Monroviya, Ganta, Byukenen, Xarper, Robertspor.
Tarixi. L. xalqining qad. tarixi kam örganilgan. 15-a.ning 2-yarmidan hoz. L.ning sohil qismida yevropaliklar (portugallar, gollandlar, inglizlar, fransuzlar) paydo böla boşladi. 1821 y. AQŞdan kelgan bir guruh sobiq qul negrlar mahalliy qabila boşliklaridan Mesurado burunini sotib oldilar. Bu yerda AQŞ prezidenti J. Monro şarafiga Monroviya nomi b-n manzilgoh barpo qilindi. Keyinçalik bir qator aholi yaşaydigan hudud L. nomini oldi. 1834—36 y.larda Merilend, Bassa-Kov, Grinvill kabi şaharçalar paydo böldi. 1839 y. 1 apr.da mazkur manzilgohlarning (Merilend bundan istisno, u 1857 y. L. respublikasiga qöşildi) barçasini federatsiya asosida birlaştiruvçi L. Hamdöstligi tuzştdi. 1847 y. 26 iyulda L. respublika deb e'lon qilindi. Özlarini amerikalik liberiylar deb atagan muhojirlar davlat idoralarida va iqtisodiyotda hukmron mavqeni egalladilar. Lekin mamlakat iqtisodiyoti deyarli çet elliklar ta'sirida edi. 1918 y. boşlarida L. 1-jahon uruşi (1914— 18) da Antanta tomonida qatnaşdi.
2-jahon uruşi (1939—45) yillarida L. 1944 y.da faşizmga qarşi koalitsiyaga qöşildi. Uruşdan keyin L. hukumati mamlakatdagi tub aholi b-n amerikaliklarning avlodlari örtasidagi tengsizlikni tugatiş maqsadida «birlaşiş siyosati», şuningdek, mam-lakatda yagona xalq — liberiylar yaşaşligini e'lon qildi. 1945 y. tub aholi erkaklariga saylaş va davlat muassasalarida işlaş huquqi berildi. 1980 y.da S Dou boşçiligidagi askar va kiçik zobitlar davlat töntarişi uyuştirdilar. Hokimiyat Xalq najot kengaşi qöliga ötdi. 1989 y.da Milliy vatanparvar jabhasi Çarlz Teylor boşçiligida prezident S. Douning iste'foga çiqişini talab qilib, qurolli kuraş boşladi. 1990 y. 2 sent. da «L. kelajagiga bağişlangan milliy anjuman»da muvaqqat hukumat tuzildi va prezident S. Dou ağdarib taşlandi. 1993 y. iyulda mamlakatdagi uç siyosiy kuç öt oçişni töxtatiş haqidagi bi-timni imzoladi. Saylovgaça oliy hokimiyatni boşqaruvçi Davlat kengaşi tuzildi. Lekin belgilangan mud-datda mojarolarni tinç yöl b-n hal qilişga erişilmadi. 1995 y. 19 avg.da bir-biriga qarşi bölgan 5 guruh yetak-çilari mojarolarni tinç yöl b-n hal etiş töğrisidagi yangi bitimni im-zoladilar. Ötiş davri uçun yana hoki-miyatning oliy organi — Davlat kengaşi tuzildi va u umumiy demokratik saylov ötkazişga tayyorgarlikni boşladi. 1997 y. 19 iyulda ötkazilgan say-lovda mamlakat prezidenta va parlamenta saylandi. L. — 1945 y.dan BMT a'zosi. Milliy bayrami — 26 iyul— Mustaqillik kuni (1847).
Siyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari. Milliy vatanparvar partiya, L. milliy-demokrat partiyasi, Umumliberiya koalitsiyasi partiyasi — uççalasi 1996 y.da tuzilgan, Birlik partiyasi, 1997 y.da asos solingan. L. kasaba uyuşmalari federatsiyasi, 1980 y.da tuzilgan.
Xöjaligi. L. — agrar mamlakat. Yalpi içki mahsulotda sanoatning uluşi 17%, şu jumladan, konçilik sanoa-tining uluşi 10%. Xöjalikning yetakçi tarmoği — tabiiy kauçuk i.ç. va temir ruda qazib oliş (Afrikada 1-örinda).
Qişloq xöjaligi. L. xududining 35% işlanadi, 2% yaylov, 33% örmon. Dehqonçilikda maniok, batat, şoli ekiladi. Moyli palma, kakao, tropik mevalar, şakarqamiş ham yetiştiriladi. Yovvoyi kofe mevasi teriladi. Sino daryosi vodiysida bananzorlar bor. Çorvaçilik sust rivojlangan. Savannalarda kammahsul qoramol, ba'zi örmonli joylarda va sohillarda qöy va eçki, çöçqa boqiladi. Dengizda baliq ovlanadi. Örmonlarda qimmatbaho turdagi daraxtlar yoğoçi tayyorlanadi.
Sanoati. L.da konçilik sanoati birmunça rivojlangan. Bomi-Xilsdan, Nimba toği etaklaridan, Mano daryosi vodiysidan temir rudasi t.y. orqali portlarga keltiriladi. Loffa daryosi havzasida olmos, qis-man oltin qazib olinadi. Işlab çiqaruvçi sanoati neftni qayta işlaş, sement va yoğoç tiliş, palma moyi, alkogolsiz içimliklar korxonalari, kiyim-keçak, poyabzal f-kalaridan iborat. Yiliga örtaça 450 mln. kVt-soat elektr energiya hosil qilinadi. Hunar-mandçilikda uy-rözğor buyumlari işlab çiqariş rivojlangan.
Transportning asosiy turi — avtomobil transporta. T.y. uz. — 560 km, avtomobil yöllari uz. — 8500 km. Dengiz savdo floti dunyodagi yirik savdo flotlaridandir. L. jahon kema qatnovi tizimida alohida mavqega ega. Soliqning juda ozligidan foydalanib, bir qança mamlakatlar kompaniyalarining kemalari L. bayroği ostida suzadi. Bundan L. har yili 20 mln. dollargaça daromad oladi. Yirik portlari: Monroviya, Byukenen, Marşall, Xarper. Robertsfild (Monroviyadan 60 km) va Monroviyada xalqaro aeroportlar bor.
L. çetga temir ruda, kauçuk, olmos, kofe va kakao, yoğoç va taxta çiqaradi. Çetdan maşina va uskunalar, töqimaçilik va neft mahsulotlari, oziq-ovqat keltiradi. Taşqi savdoda AQŞ, Niderlandiya, Italiya, Buyuk Britaniya, Germaniya va Yaponiya b-n hamkorlik qiladi. Pul birligi — Liberiya dollari.
Soğliqni saqlaş asosan davlat ixtiyorida. Vraçlar L. un-tida, tibbiyot milliy in-tida tayyorlanadi.
Maorifi va ilmiy muassasalari. L.da amerikaça öqiş tartibi joriy etilgan, öqiş ingliz tilida olib boriladi. 4—6 yoşdagi bolalar boğçalarda tarbiyalanadi. Boşlanğiç maktabda öqiş muddati 6 y., örta maktabda 6 y. Rasman 6 yoşdan 16 yoşgaça bölgan bolalar uçun majburiy ta'lim joriy qilingan. Davlat maktablarida öqiş bepul, oliy öquv yurtlarida pulli. Oliy öquv yurtlari: Monroviyadagi davlat unti (1862, 1951 y.dan un-t), Kattington un-t kolleji (1889), Texnologiya kolleji (1978). Ilmiy muassasalari: Suakokodagi markaziy tajriba st-yasi (1946), Xarbeldagi tropik tibbiyot in-ti, geogr. va qora metallurgiya jamiyati va b. L. davlat un-tining kutubxonasi, Monroviyada hukumat ku-tubxonasi, Milliy va Afrika muzeylari bor.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. L.da bir qança gaz. va jur. naşr etiladi. Yiriklari: «Deyli observer («Kundalik kuzatuvçi», ingliz tilidagi kundalik gaz., 1981 y.dan), «Gerald» («Xabarçi», ingliz tilidagi gaz., 1987 y.dan), «Sandi pipl» («Yakşanbada xalq», ingliz tilidagi gaz.,), «Sandi ekspress» («Yakşanba ek-spressi», ingliz tilidagi gaz.,) «Laybirian star» («Liberiya yulduzi», ingliz tilidagi haftalik jur., 1954 y.dan). L. axborot agentligi 1978 y.da tuzilgan. L. radioeşittiriş tizimi hukumat radioeşittiriş va telekörsatuvlar xizmati bölib, 1960 y. taşkil etilgan.
Adabiyoti. Kru, vai, malinke va b. xalqlar, ingliz tilida sözlaydigan amerikalik negrlarning avlodlari folklor (ertak, afsona, masal, maqol va b.) ga boy. 1957 y. naşr etilgan «Grebo qabilasining tarixiy afsonalari va folklori» kitobida uning ayrim namunalari berilgan. 19-a.ning 30-y.larida M.D.Bukre vai xalqi tilida şu xalqning ilk tarixini yezdi. Zamonaviy adabiyot ingliz tilida rav-naq topdi. Adabiy kuçlar Yozuvçilar jamiyati atrofiga töplanişgan. Bayti Mur («Yulduz çangi» şe'rlar töplamining muallifi), Liberiya un-tining prof. R. T. Dempster (L. adabiyoti antologiyasini tuzgan), yozuvçi Doris Benks Xenris, şuningdek, Edip Brayt («Kundalik» pyesasining muallifi) L.ning maşhur adiblari hisoblanadi. L. adiblarining eng yaxşi asarlari mustamlakaçilarni krralaydi, vatanga muhabbat tuyğularini tarannum etadi.
Me'morligi va xalq san'ati. L.ning markaziy hududlarida turar joylar, asosan, aylana, qisman törtburçak sinçli kulbalardan iborat. Bu kulbalar loy b-n suvaladi, tomi, odatda, poxol, şox-şabba b-n yopiladi. Devorlari naqş, yoğoç öymakorligi b-n be-zatiladi. Sohillardagi şaharlarda (Monroviya va b. şaharlarda) 2—3 qavatli sinçli yoğoç uylar (devorining pastki qismi betondan), şuningdek, ayvonli toş uylar köp. Keyingi yillarda yirik jamoat binolari zamonaviy Yevropa me'morligi uslubida kurila boşladi. Turli diniy marosimlarda kiyiladigan kiyimlarning bir qismi bölib xizmat qiladigan yoğoç ni-qoblar köp tayyorlanadi. Bu niqoblarning ba'zilarida xalqning etnik xu-susiyatlari, ayrimlarida masxarabozlik unsurlari körinadi. Xalq san'ati turlari orasida yoğoç öymakorligi, kulolçilik, töquvçilik, mayda-çuyda metall anjomlar tayyorlaş keng tarqalgan.
Musiqasi. L. xalqlarining musiqa san'ati folklordan iborat. Nikoh, mehnat qöşiqlari, alla, marsiya kabi qöşiq turlari bor. Urma çolğular, torli-çertma sozlar keng tarqalgan. Musiqa asboblari orasida sansa (Afrika pianinosi), naysimon, trubasimon sozlar ham bor. 1963 y. L. drama va madaniyat jamiyati tuzilgan. Mazkur jamiyat qoşida xonanda va sozandalar guruhi taşkil etilgan. Jamiyatning Kenema qişloğidagi maktabida bölajak artist va musiqaçilar ta'lim oladi. «Kizga örmondan muhabbat keldi» xalq musiqali dramasi şuhrat qozondi.
Kinosi. 1959 y.da yaratilgan «Liberiya — istiqbol mamlakati» nomli hujjatli kinolenta L.ning birinçi filmidir. Şundan keyin «Umid qişloği», «Örmon boyligi», «Taqdir yillari» hujjatli filmlari yaratildi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЛИБЕРИЯ (Liberia), Либерия Республикаси (Republic of Liberia) — Ғарбий Африкадаги давлат. Майд. 111,4 минг км2. Аҳолиси 3,2 млн. киши (2001). Пойтахти — Монровия ш. Маъмурий жиҳатдан 14 графлик (country) ва 4 худуд (territory) га бўлинади.
Давлат тузуми. Л. — республика. Амалдаги конституцияси 1986 й. кабул қилинган. Давлат ва ҳукумат бошлиғи — президент (1997 й. 2 авг.дан Ч. Тейлор). У умумий тўғри ва яширин овоз бериш йўли б-н 6 й. муддатга сайланади. Қонун чиқарувчи ҳокимият — парламент 2 палатадан иборат: вакиллар палатаси ва сенат.
Табиати. Соҳили бирмунча парчаланган пасттекислик, кўп жойларида токембрий кристалли замини ер юзига чиқиб ётади. Ер юзаси мамлакат ичкарисига томон баландлашиб, Леон-Либерия қирига уланиб кетади. Энг баланд жойи 1381 м (Колахун тоғи). Те-мир, олмос, олтин, боксит, графит, марганец, уран конлари бор. Иклими иссиқ ва сернам. Ойлик ўртача т-ра 24° атрофида. Йиллик ёғин ички р-нларида 1500—2000 мм, соҳилда 5000 мм гача. Дарё кўп; уларнинг аксари Леон-Либерия қиридан бошланиб, Атлантика океанига қуйилади. Катта дарёлари: Мано, Лоффа, Сент-Пол, Сент-Жол, Сесс ва б. Л. ҳудудининг 1/3 қисми доим яшил калин экваториал ўрмонлар. Тупроғи қизил-сариқ латерит тупроқ. Қи-зил, палисандра, каучук (гевея) ва б. қимматбаҳо дарахтлар усади. Кофе дарахти, мойли пальмалар ҳам бор. Л.нинг Гвинея Республикаси б-н че-гарадош қисмлари баланд бўйли ўтлар ўсувчи ҳамда акация ва баобабли саваннадан иборат. Соҳили мангра ўрмонлари б-н қопланган. Саванналарда буйвол, кийик, қоплон, тўнғиз ва б. учрайди. Ўрмонларда маймун, илон, қуш, ҳашаротлар (цеце пашша) кўп. Сапо миллий боғи ва б. кўриқхоналар бор.
Аҳолисининг кўпчилиги манде халқлари (кпелле, лома, мано ва б.) тилларида сўзлашувчи ўзаро яқин халқлардан иборат. Л.нинг жан. қисмида ва соҳилда Гвинея гуруҳига мансуб халқдар (кру, гребо, кран, гере ва б.), шим.-ғарбида атлантика гуруҳи тилига мансуб халқлар (гола, киси ва б.) яшайди. Аҳолининг 2% америкалик негрлар ав-лодлари. Шаҳар аҳолиси 46%. Расмий тил — инглиз тили. Аҳолининг аксари маҳаллий анъанавий динларга эътиқод қилади, қолганлари мусулмон ва христиан. Йирик шаҳарлари: Монровия, Ганта, Бьюкенен, Харпер, Робертспор.
Тарихи. Л. халқининг қад. тарихи кам ўрганилган. 15-а.нинг 2-ярмидан ҳоз. Л.нинг соҳил қисмида европаликлар (португаллар, голландлар, инглизлар, французлар) пайдо бўла бошлади. 1821 й. АҚШдан келган бир гуруҳ собиқ қул негрлар маҳаллий қабила бошликларидан Месурадо бурунини сотиб олдилар. Бу ерда АҚШ президенти Ж. Монро шарафига Монровия номи б-н манзилгоҳ барпо қилинди. Кейинчалик бир қатор аҳоли яшайдиган ҳудуд Л. номини олди. 1834—36 й.ларда Мэриленд, Басса-Ков, Гринвилл каби шаҳарчалар пайдо бўлди. 1839 й. 1 апр.да мазкур манзилгоҳларнинг (Мэриленд бундан истисно, у 1857 й. Л. республикасига қўшилди) барчасини федерация асосида бирлаштирувчи Л. Ҳамдўстлиги тузштди. 1847 й. 26 июлда Л. республика деб эълон қилинди. Ўзларини америкалик либерийлар деб атаган муҳожирлар давлат идораларида ва иқтисодиётда ҳукмрон мавқени эгалладилар. Лекин мамлакат иқтисодиёти деярли чет элликлар таъсирида эди. 1918 й. бошларида Л. 1-жаҳон уруши (1914— 18) да Антанта томонида қатнашди.
2-жаҳон уруши (1939—45) йилларида Л. 1944 й.да фашизмга қарши коалицияга қўшилди. Урушдан кейин Л. ҳукумати мамлакатдаги туб аҳоли б-н америкаликларнинг авлодлари ўртасидаги тенгсизликни тугатиш мақсадида «бирлашиш сиёсати», шунингдек, мам-лакатда ягона халқ — либерийлар яшашлигини эълон қилди. 1945 й. туб аҳоли эркакларига сайлаш ва давлат муассасаларида ишлаш ҳуқуқи берилди. 1980 й.да С Доу бошчилигидаги аскар ва кичик зобитлар давлат тўнтариши уюштирдилар. Ҳокимият Халқ нажот кенгаши қўлига ўтди. 1989 й.да Миллий ватанпарвар жабҳаси Чарльз Тейлор бошчилигида президент С. Доунинг истеъфога чиқишини талаб қилиб, қуролли кураш бошлади. 1990 й. 2 сент. да «Л. келажагига бағишланган миллий анжуман»да муваққат ҳукумат тузилди ва президент С. Доу ағдариб ташланди. 1993 й. июлда мамлакатдаги уч сиёсий куч ўт очишни тўхтатиш ҳақидаги би-тимни имзолади. Сайловгача олий ҳокимиятни бошқарувчи Давлат кенгаши тузилди. Лекин белгиланган муд-датда можароларни тинч йўл б-н ҳал қилишга эришилмади. 1995 й. 19 авг.да бир-бирига қарши бўлган 5 гуруҳ етак-чилари можароларни тинч йўл б-н ҳал этиш тўғрисидаги янги битимни им-золадилар. Ўтиш даври учун яна ҳоки-миятнинг олий органи — Давлат кенгаши тузилди ва у умумий демократик сайлов ўтказишга тайёргарликни бошлади. 1997 й. 19 июлда ўтказилган сай-ловда мамлакат президента ва парламента сайланди. Л. — 1945 й.дан БМТ аъзоси. Миллий байрами — 26 июль— Мустақиллик куни (1847).
Сиёсий партиялари, касаба уюшмалари. Миллий ватанпарвар партия, Л. миллий-демократ партияси, Умумлиберия коалицияси партияси — уччаласи 1996 й.да тузилган, Бирлик партияси, 1997 й.да асос солинган. Л. касаба уюшмалари федерацияси, 1980 й.да тузилган.
Хўжалиги. Л. — аграр мамлакат. Ялпи ички маҳсулотда саноатнинг улуши 17%, шу жумладан, кончилик саноа-тининг улуши 10%. Хўжаликнинг етакчи тармоғи — табиий каучук и.ч. ва темир руда қазиб олиш (Африкада 1-ўринда).
Қишлоқ хўжалиги. Л. худудининг 35% ишланади, 2% яйлов, 33% ўрмон. Деҳқончиликда маниок, батат, шоли экилади. Мойли пальма, какао, тропик мевалар, шакарқамиш ҳам етиштирилади. Ёввойи кофе меваси терилади. Сино дарёси водийсида бананзорлар бор. Чорвачилик суст ривожланган. Саванналарда каммаҳсул қорамол, баъзи ўрмонли жойларда ва соҳилларда қўй ва эчки, чўчқа боқилади. Денгизда балиқ овланади. Ўрмонларда қимматбаҳо турдаги дарахтлар ёғочи тайёрланади.
Саноати. Л.да кончилик саноати бирмунча ривожланган. Боми-Хилсдан, Нимба тоғи этакларидан, Мано дарёси водийсидан темир рудаси т.й. орқали портларга келтирилади. Лоффа дарёси ҳавзасида олмос, қис-ман олтин қазиб олинади. Ишлаб чиқарувчи саноати нефтни қайта ишлаш, цемент ва ёғоч тилиш, пальма мойи, алкоголсиз ичимликлар корхоналари, кийим-кечак, пойабзал ф-каларидан иборат. Йилига ўртача 450 млн. кВт-соат электр энергия ҳосил қилинади. Ҳунар-мандчиликда уй-рўзғор буюмлари ишлаб чиқариш ривожланган.
Транспортнинг асосий тури — автомобиль транспорта. Т.й. уз. — 560 км, автомобиль йўллари уз. — 8500 км. Денгиз савдо флоти дунёдаги йирик савдо флотларидандир. Л. жаҳон кема қатнови тизимида алоҳида мавқега эга. Солиқнинг жуда озлигидан фойдаланиб, бир қанча мамлакатлар компанияларининг кемалари Л. байроғи остида сузади. Бундан Л. ҳар йили 20 млн. долларгача даромад олади. Йирик портлари: Монровия, Бьюкенен, Маршалл, Харпер. Робертсфилд (Монровиядан 60 км) ва Монровияда халқаро аэропортлар бор.
Л. четга темир руда, каучук, олмос, кофе ва какао, ёғоч ва тахта чиқаради. Четдан машина ва ускуналар, тўқимачилик ва нефть маҳсулотлари, озиқ-овқат келтиради. Ташқи савдода АҚШ, Нидерландия, Италия, Буюк Британия, Германия ва Япония б-н ҳамкорлик қилади. Пул бирлиги — Либерия доллари.
Соғлиқни сақлаш асосан давлат ихтиёрида. Врачлар Л. ун-тида, тиббиёт миллий ин-тида тайёрланади.
Маорифи ва илмий муассасалари. Л.да америкача ўқиш тартиби жорий этилган, ўқиш инглиз тилида олиб борилади. 4—6 ёшдаги болалар боғчаларда тарбияланади. Бошланғич мактабда ўқиш муддати 6 й., ўрта мактабда 6 й. Расман 6 ёшдан 16 ёшгача бўлган болалар учун мажбурий таълим жорий қилинган. Давлат мактабларида ўқиш бепул, олий ўқув юртларида пулли. Олий ўқув юртлари: Монровиядаги давлат унти (1862, 1951 й.дан ун-т), Каттингтон ун-т коллежи (1889), Технология коллежи (1978). Илмий муассасалари: Суакокодаги марказий тажриба ст-яси (1946), Харбелдаги тропик тиббиёт ин-ти, геогр. ва қора металлургия жамияти ва б. Л. давлат ун-тининг кутубхонаси, Монровияда ҳукумат ку-тубхонаси, Миллий ва Африка музейлари бор.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. Л.да бир қанча газ. ва жур. нашр этилади. Йириклари: «Дейли обсервер («Кундалик кузатувчи», инглиз тилидаги кундалик газ., 1981 й.дан), «Геральд» («Хабарчи», инглиз тилидаги газ., 1987 й.дан), «Санди пипл» («Якшанбада халқ», инглиз тилидаги газ.,), «Санди экспресс» («Якшанба эк-спресси», инглиз тилидаги газ.,) «Лайбириан стар» («Либерия юлдузи», инглиз тилидаги ҳафталик жур., 1954 й.дан). Л. ахборот агентлиги 1978 й.да тузилган. Л. радиоэшиттириш тизими ҳукумат радиоэшиттириш ва телекўрсатувлар хизмати бўлиб, 1960 й. ташкил этилган.
Адабиёти. Кру, ваи, малинке ва б. халқлар, инглиз тилида сўзлайдиган америкалик негрларнинг авлодлари фольклор (эртак, афсона, масал, мақол ва б.) га бой. 1957 й. нашр этилган «Гребо қабиласининг тарихий афсоналари ва фольклори» китобида унинг айрим намуналари берилган. 19-а.нинг 30-й.ларида М.Д.Букре ваи халқи тилида шу халқнинг илк тарихини езди. Замонавий адабиёт инглиз тилида рав-нақ топди. Адабий кучлар Ёзувчилар жамияти атрофига тўпланишган. Байти Мур («Юлдуз чанги» шеърлар тўпламининг муаллифи), Либерия ун-тининг проф. Р. Т. Демпстер (Л. адабиёти антологиясини тузган), ёзувчи Дорис Бэнкс Хенрис, шунингдек, Эдип Брайт («Кундалик» пьесасининг муаллифи) Л.нинг машҳур адиблари ҳисобланади. Л. адибларининг энг яхши асарлари мустамлакачиларни крралайди, ватанга муҳаббат туйғуларини тараннум этади.
Меъморлиги ва халқ санъати. Л.нинг марказий ҳудудларида турар жойлар, асосан, айлана, қисман тўртбурчак синчли кулбалардан иборат. Бу кулбалар лой б-н сувалади, томи, одатда, похол, шох-шабба б-н ёпилади. Деворлари нақш, ёғоч ўймакорлиги б-н бе-затилади. Соҳиллардаги шаҳарларда (Монровия ва б. шаҳарларда) 2—3 қаватли синчли ёғоч уйлар (деворининг пастки қисми бетондан), шунингдек, айвонли тош уйлар кўп. Кейинги йилларда йирик жамоат бинолари замонавий Европа меъморлиги услубида курила бошлади. Турли диний маросимларда кийиладиган кийимларнинг бир қисми бўлиб хизмат қиладиган ёғоч ни-қоблар кўп тайёрланади. Бу ниқобларнинг баъзиларида халқнинг этник ху-сусиятлари, айримларида масхарабозлик унсурлари кўринади. Халқ санъати турлари орасида ёғоч ўймакорлиги, кулолчилик, тўқувчилик, майда-чуйда металл анжомлар тайёрлаш кенг тapқалган.
Мусиқаси. Л. халқларининг мусиқа санъати фольклордан иборат. Никоҳ, меҳнат қўшиқлари, алла, марсия каби қўшиқ турлари бор. Урма чолғулар, торли-чертма созлар кенг тарқалган. Мусиқа асбоблари орасида санса (Африка пианиноси), найсимон, трубасимон созлар ҳам бор. 1963 й. Л. драма ва маданият жамияти тузилган. Мазкур жамият қошида хонанда ва созандалар гуруҳи ташкил этилган. Жамиятнинг Кенема қишлоғидаги мактабида бўлажак артист ва мусиқачилар таълим олади. «Кизга ўрмондан муҳаббат келди» халқ мусиқали драмаси шуҳрат қозонди.
Киноси. 1959 й.да яратилган «Либерия — истиқбол мамлакати» номли ҳужжатли кинолента Л.нинг биринчи фильмидир. Шундан кейин «Умид қишлоғи», «Ўрмон бойлиги», «Тақдир йиллари» ҳужжатли фильмлари яратилди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.