Monroviya

Monroviya — Liberiyaning poytaxti va eng yirik şahri, Montserrado grafligida joylaşgan port şahar. U 1822-yilda AQShdan kelgan, qullikdan ozod bölgan odamlar tomonidan asos solingan.

Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, 1816-yilgaça Mesurado burni va daryosi bu atrofi Dukor deb atalgan. U savdo çorrahasi bölib, dey, kru, bassa, gola va vai kabi xalqlar yaşagan. Rus tilidagi Vikipediyada esa 1560-yillarda portugal dengizçilari bu yerdagi aholi punktini Mezuradu porti deb atagani aytiladi.

1821-yilda Amerika mustamlakaçilik jamiyati yordamida ozod bölgan afrikalik amerikaliklarning birinçi guruhi Ğarbiy Afrikaga yetib keldi va hozirgi Syerra-Leonega qaraşli Şerbro orolida qönim topdi. 1822-yil 7-yanvarda ular Mesurado burniga köçirildi va Kristopolis nomli aholi punktiga asos soldi. 1824-yilda şahar AQSH prezidenti Jeyms Monro şarafiga Monroviya deb qayta nomlandi. Monro köçiriş siyosatining tarafdori bölgan. Ingliz Vikipediyasiga köra, Monroviya Vaşingtondan taşqari amerikalik prezident nomi bilan atalgan yagona poytaxtdir. Özbek Vikipediyasida şaharning poytaxtlik maqomi 1847-yildan hisoblanadi.

1845-yilda Monroviyada ötgan syezdda loyiha qabul qilindi va u ikki yildan söng mustaqil Liberiya Respublikasining konstitutsiyasi böldi. 20-asr boşida 4000 aholining 2500 nafari amerikalik-liberiyaliklar edi. Şahar ikki qismga bölingan: Monroviyaning özi va asosan kru, bassa, grebo xalqlari yaşagan Krutaun. 1980-yilda harbiy töntarişda Prezident Uilyam Tolbert ağdarildi. Şahar birinçi (1989—1996 yoki 1997) va ikkinçi (1999—2003) fuqarolar uruşlarida jiddiy zarar kördi. 2002-yilda Leyma Gbouining taşabbusi bilan ayollarning tinçlik harakati boşlandi. 2014-yilda şahar Ebola epidemiyasidan jabr kördi.

Şahar Atlantika okeani sohilida, Mesurado burni yarimorolida, daryo quyilişi hosil qilgan tabiiy körfaz böyida joylaşgan. Şimolda Sent-Pol daryosi oqadi. Şaharning tarixiy markazi Broad-strit atrofida, savdo mavzesi Vatersayd uning şimolida joylaşgan. Mamba-Poynt elçixonalar joylaşgan hudud, Kapitoliy-Xill davlat idoralari joyi, Sinkor esa şaharning örta qismidir.

Iqlimi haqida manbalar turliça yozadi: özbek Vikipediyasida subekvatorial, boşqalarida tropik musson iqlimi deyilgan. Yillik yoğin 4800 mm dan ortiq, 5140 mm yoki 4600 mm deb körsatilgan. Harorat yil böyi barqaror, taxminan 26 °C atrofida.

Aholi soni manbalarda har xil: özbek Vikipediyasida 450 ming kişidan ziyod, rus Vikipediyasida 1 010 970 (2008), ingliz Vikipediyasida 1 761 032 (2022-yilgi röyxat). Ingliz Vikipediyasiga köra, Montserrado va Margibi grafliklarini öz içiga olgan şahar aglomeratsiyasida 2 225 911 kişi yaşaydi, bu mamlakat aholisining 33,5 foizidir. 1926-yildan mamlakat içkarisidan iş izlab kelgan turli xalqlar vakillari soni ösdi.

Şahar iqtisodiyoti asosan port va hukumat idoralariga tayanadi. Port yuk aylanmasi yiliga taxminan 12 mln tonna. Çetga temir rudasi, kauçuk (lateks), palma mevasi mağzi va moyi çiqariladi. Özbek Vikipediyasiga köra, mamlakat sanoat korxonalarining 60 foizi Monroviyada; oziq-ovqat, yengil, neftni qayta işlaş, kimyo, yoğoçsozlik va quriliş materiallari tarmoqlari rivojlangan. Baliq ovlaş ham muhim. Şaharda Sprigs-Peyn aeroporti bor; Robertsfild xalqaro aeroporti esa şahardan taxminan 60 km narida joylaşgan.

Şaharda Liberiya universiteti, Kattington kolleji, kutubxona va Liberiya milliy muzeyi bor. Rus Vikipediyasida Monroviya masonlar ibodatxonasi, qirğoq bozori, plyajlar, Antuanetta Tubman stadioni (10 000 örin) va Semyuel Kanyon Do nomidagi sport majmuasi (40 000 örin) tilga olingan.